Restrukturyzacja w mezolekcie. Studium przypadku na podstawie formalnej wariacji bezokolicznika w ukraińsko-rosyjskim surżyku
DOI:
https://doi.org/10.11649/cs.2770Słowa kluczowe:
bilingualism, dialect levelling, code-mixing, fused lects, colonial hybridization, SurzhykAbstrakt
Oprócz języka ukraińskiego i rosyjskiego na Ukrainie występuje ukraińsko-rosyjska mowa mieszana o nazwie surżyk. Biorąc pod uwagę tło stosunków ukraińsko-rosyjskich i emancypację języka ukraińskiego wobec dominującego wcześniej języka rosyjskiego, surżyk stał się przedmiotem emocjonalnej dyskusji w niepodległej Ukrainie. Większość ukraińskich badaczy pracujących w oparciu o przedlabowskie (W. Labov) oraz implicite teoretyczne modele socjolingwistyczne (i lingwistyki kontaktowej) postrzega rozkład elementów ukraińskich i rosyjskich w surżyku jako spontaniczny i chaotyczny. Co więcej, surżyk – jak też wiele osób, które go używają – jest powszechnie piętnowany, nawet przez językoznawców, jako postkolonialna spuścizna z czasów rosyjskiej i radzieckiej dominacji.
Biorąc za przykład formy bezokoliczników, analiza ilościowa oparta na korpusie, obejmująca około 10 000 przypadków, dowodzi, że surżyk wykazuje znaczny stopień stabilizacji w użyciu konkurencyjnych form morfologicznych. Stabilizację tę można najlepiej zinterpretować jako przykład budowania struktury w mezolekcie pomiędzy dialektami ukraińskimi z jednej strony, a standardowym językiem rosyjskim i (do pewnego stopnia) ukraińskim w konkurencyjnych rolach w najnowszej historii Ukrainy z drugiej.
Bibliografia
Auer, P. (1999). From codeswitching via language mixing to fused lects: Towards a dynamic typology of bilingual speech. International Journal of Bilingualism, 3(4), 309–332. https://doi.org/10.1177/13670069990030040101 DOI: https://doi.org/10.1177/13670069990030040101
Auer, P., & di Luzio, A. (1988). Introduction: Variation and convergence as a topic in dialectology and sociolinguistics. In P. Auer & A. di Luzio (Eds.), Variation and convergence: Studies in social dialectology (pp. 1–10). De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110851601.1 DOI: https://doi.org/10.1515/9783110851601.1
Bilaniuk, L. (2004). A typology of surzhyk: Mixed Ukrainian–Russian language. International Journal of Bilingualism, 8(4), 409–425. https://doi.org/10.1177/13670069040080040101 DOI: https://doi.org/10.1177/13670069040080040101
Brandes, O. (2015). Die weißrussisch-russische gemischte Rede als Subvarietät im Vergleich zu russischen nicht-hochsprachlichen Varietäten und Weißrussisch: Phänomene der Flexionsmorphologie [Doctoral dissertation, Universität Oldenburg]. ORBIS. http://d-nb.info/1073247368/34
Britain, D. (2002). Patterns of variation including change. In J. K. Chambers, P. Trudgill, & N. Schilling-Estes (Eds.), The handbook of language variation and change (pp. 603–637). Blackwell. DOI: https://doi.org/10.1111/b.9781405116923.2003.00033.x
Chambers, J. K. (2002). Patterns of variation including change. In J. K. Chambers, P. Trudgill, & N. Schilling-Estes (Eds.), The handbook of language variation and change (pp. 349–372). Blackwell. DOI: https://doi.org/10.1111/b.9781405116923.2003.00020.x
Chambers, J. K., & Trudgill, P. (1998). Dialectology: Cambridge textbooks in linguistics (2nd ed.). Cambridge University Press.
Cohen, J. (1992). A power primer. Psychological Bulletin, 112(1), 155–159. https://doi.org/10.1037/0033-2909.112.1.155 DOI: https://doi.org/10.1037/0033-2909.112.1.155
Cychun, H. (2014). Soziolinguistische, soziokulturelle und psychologische Grundlagen gemischten Sprechens. In G. Hentschel, O. Taranenko, & S. Zaprudski (Eds.), Trasjanka und Surzhyk – gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede: Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? (pp. 163–172). Peter Lang.
Danylenko, A., & Naienko, H. (2019). Linguistic russification in Russian Ukraine: Languages, imperial models, and policies. Russian Linguistics, 43, 19–39. https://doi.org/10.1007/s11185-018-09207-1 DOI: https://doi.org/10.1007/s11185-018-09207-1
Dejna, K. (1998). Gwara i jej stosunek do innych odmian języka ogólnonarodowego. In S. Gala (Ed.), Teoretyczne, badawcze i dydaktyczne założenia dialektologii (pp. 13–22). Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Del Gaudio, S. (2010). On the nature of Surzhyk: A double perspective. Sagner.
Dubichynskyi, V., Reuther, T., & Doleschal, U. (2016). Surzhyk: Leksychnyĭ aspekt (na materiali teleperedachi “Kliuchovyĭ moment”, leksykohrafichnykh dzherel XIX–XXI st. i rezulʹtativ anketuvannia). Linguistica Copernicana, 2016(13), 335–363. http://doi.org/10.12775/LinCop.2016.017 DOI: https://doi.org/10.12775/LinCop.2016.017
Flier, M. (1998). Surzhyk: The rules of engagement. Harvard Ukrainian Studies, 22, 113–136.
Flier, M. (2008). Surzhyk or Surzhyks? In G. Hentschel & S. Zaprudski (Eds.), Belarusian Trasjanka and Ukrainian Surzhyk (pp. 39–56). BIS-Verlag.
Hentschel, G. (2008). Zur weißrussisch-russischen Hybridität in der weißrussischen “Trasjanka”. In P. Kosta & D. Weiss (Eds.), Slavistische Linguistik 2006/2007: Referate des XXXII. Konstanzer Slavistischen Arbeitstreffens, Männedorf bei Zürich, 18.–20. September 2006 und Referate des XXXIII. Konstanzer Slavistischen Arbeitstreffens, Potsdam, 4.–6. September 2007 (pp. 169–219). Sagner.
Hentschel, G. (2013). Zwischen Variabilität und Regularität, “Chaos” und Usus: Zu Lautung und Lexik der weißrussisch-russischen gemischten Rede. In G. Hentschel (Ed.), Variation und Stabilität in Kontaktvarietäten: Beobachtungen zu gemischten Formen der Rede in Weißrussland, der Ukraine und Schlesien (pp. 63–99). BIS-Verlag.
Hentschel, G. (2014). “Trasjanka” und “Surzhyk” – zum Mischen von Sprachen in Weißrussland und der Ukraine: Einführung in die Thematik und Ausblick auf den Band. In G. Hentschel, O. Taranenko, & S. Zaprudski (Eds.), Trasjanka und Surzhyk – gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede: Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? (pp. 1–26). Peter Lang. DOI: https://doi.org/10.3726/978-3-653-05057-8
Hentschel, G. (2017). Eleven questions and answers about Belarusian-Russian Mixed Speech (“Trasyanka”). Russian Linguistics, 41(1), 17–42. https://doi.org/10.1007/s11185-016-9175-8 DOI: https://doi.org/10.1007/s11185-016-9175-8
Hentschel, G. (2018). Die weißrussische “Trasjanka” und der ukrainische “Surzhyk”: Grundlegende quantitativ-qualitative soziolinguistische Ähnlichkeiten und Unterschiede. In S. Kempgen, M. Wingender, & L. Udolph (Eds.), Deutsche Beiträge zum 16. Internationalen Slavistenkongress Belgrad 2018 (pp. 127–138). Harrassowitz Verlag. https://doi.org/10.2307/j.ctv11sn3zx.14 DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv11sn3zx.14
Hentschel, G., & Brüggemann, M. (2015). Gibt es in der Ukraine einen ukrainisch-russischen Sprachenkonflikt? Über das Miteinander, Gegeneinander und Durcheinander von Ukrainisch und Russisch. In E. Bakalova, T. Endrich, K. Shlyakhtovska, & G. Spodarets (Eds.), Ukraine. Krisen. Perspektiven: Interdisziplinäre Betrachtungen eines Landes im Umbruch (pp. 95–118). Wissenschaftlicher Verlag Berlin.
Hentschel, G., & Kittel, B. (2011). IAzykovaia situatsiia v Belarusi: Mneniia belorusov o rasprostranennosti iazykov v strane. Sotsiologiia, 2011(4), 62–79.
Hentschel, G., & Palinska, O. (2022). The linguistic situation on the Ukrainian Black Sea coast – Ukrainian, Russian and Suržyk as “native language”, “primary code”, frequently used codes and codes of linguistic socialization during childhood. Russian Linguistics, 46(3), 259–290. https://doi.org/10.1007/s11185-022-09259-4 DOI: https://doi.org/10.1007/s11185-022-09259-4
Hentschel, G., & Taranenko, O. (2015). Die Sprachenlandschaft der zentralen Ukraine: Ukrainisch, Russisch, ‘Surzhyk’: Verwendung – Kompetenz – nationale Positionierung. Die Welt der Slaven, 60(2), 248–275.
Hentschel, G., & Taranenko, O. (2021). Bilingualism or tricodalism: Ukrainian, Russian and “Surzhyk” in Ukraine: Analysis and linguistic-geographical mapping. Die Welt der Slaven, 66(2), 268–299. DOI: https://doi.org/10.13173/WS.66.2.268
Hentschel, G., & Zeller, J. P. (2016). Meinungen und Einstellungen zu Sprachen und Kodes in zentralen Regionen der Ukraine. Zeitschrift für Slawistik, 61(4), 636–661. https://doi.org/10.1515/slaw-2016-0039 DOI: https://doi.org/10.1515/slaw-2016-0039
Hentschel, G., & Zeller, J. P. (2017). Aspekte der Sprachverwendung in zentralen Regionen der Ukraine. Wiener Slavistischer Almanach, 79(1), 37–60.
Hentschel, G., Zeller, J. P., & Tesch, S. (2014). Das Oldenburger Korpus zur weißrussisch-russischen gemischten Rede: OK-WRGR. http://www.uni-oldenburg.de/ok-wrgr
Hrytsenko, P. (Ed.). (2015). Dialekty v synkhroniï ta diakhroniï: Tekst iak dzherelo linhvistychnykh studiĭ. KMM.
IAzyki Ukrainy. (n.d.). In Wikipedia. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%8B
Jaspers, J. (2017). Diglossia and beyond. In O. Garcia, N. Flores, & M. Spotti (Eds.), The Oxford handbook of language and society (pp. 179–198). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190212896.013.27 DOI: https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190212896.013.27
Kamusella, T. (2018). Russian: A monocentric or pluricentric language? Colloquia Humanistica, 2018(7), 153–196. https://doi.org/10.11649/ch.2018.010 DOI: https://doi.org/10.11649/ch.2018.010
Kyïvsʹkyĭ mizhnarodnyĭ instytut sotsiolohiï. (2019). Dumky i pohliady naselennia shchodo vykladannia rosiĭsʹkoï movy v ukraïnsʹkomovnykh shkolakh i nadannia nepidkontrolʹnym terytoriiam Donbasu avtonomiï u skladi Ukraïny: Berezenʹ 2019 roku. https://www.kiis.com.ua/?lang=ukr&cat=reports&id=832&page=2
Levchuk, P. (2020). Trójjęzyczność ukraińsko-rosyjsko-polska Ukraińców niepolskiego pochodzenia. Księgarnia Akademicka. https://doi.org/10.12797/9788381382854 DOI: https://doi.org/10.12797/9788381382854
Löffler, H. (1982). Gegenstandskonstitution in der Dialektologie: Sprache und ihre Differenzierungen. In W. Besch, U. Knoop, W. Putschke, & H. E. Wiegand (Eds.), Dialektologie: Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung (Vol. 1.1, pp. 441–463). De Gruyter.
Lüdtke, J., & Mattheier, K. J. (2005). Variation – Varietäten – Standardsprachen: Wege für die Forschung. In A. N. Lenz & K. J. Mattheier (Eds.), Varietäten – Theorie und Empirie (pp. 13–38). Peter Lang.
Masenko, L. (2014). Surzhyk im System umgangssprachlicher Formen des Ukrainischen. In G. Hentschel, O. Taranenko, & S. Zaprudski (Eds.), Trasjanka und Surzhyk – gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede: Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? (pp. 327–342). Peter Lang.
Matviias, I., Zakrevsʹka, IA., & Zalesʹkyĭ, A. (Eds.). (1984–2001). Atlas ukraïnsʹkoï movy [AUM]. Naukova dumka.
Maznichenko, IE., Makedon, V., Sharabanova, S., & IAlovnycha, I. (Eds.). (2019). Ukraïnsʹkyĭ pravopys [UkrPrvp]. Naukova dumka.
Mechkovskaja, N. (2014). Die weißrussische Trasjanka und der ukrainische Surzhyk: Quasi-ethnische, russifizierte Substandards in der Geschichte der sprachlichen Situation. In G. Hentschel, O. Taranenko, & S. Zaprudski (Eds.), Trasjanka und Surzhyk – gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede: Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? (pp. 53–89). Peter Lang.
Menzel, T., & Hentschel, G. (2017). Flexionsmorphologische Irregularität im innerslavischen Sprachkontakt: Sprachinhärente Präferenzen oder politisch-soziale Dominanz: Russisch vs. Weißrussisch / Ukrainisch – Polnisch vs. Kaschubisch / Lemkisch. Peter Lang.
Meyerhoff, M. (2002). Communities of practice. In J. K. Chambers, P. Trudgill, & N. Schilling-Estes (Eds.), The handbook of language variation and change (pp. 526–548). Blackwell. DOI: https://doi.org/10.1111/b.9781405116923.2003.00029.x
Mozer, M. (2016). “Surzhyk” chy “surzhyky”? Ukraïnsʹka mova, 2016(1), 27–54.
Muysken, P. (2000). Bilingual speech: A typology of code-mixing. Cambridge University Press.
Palinsʹka, O., & Khentshelʹ, G. (2022). Regionalʹnye osobennosti ispolʹzovaniia ukrainsko-russkoĭ smeshannoĭ rechi (surzhika) i vliianie dialektov: Pristavki i predlogi VID / OT. LingVaria, 17(2(34)), 229–253. https://doi.org/10.12797/LV.17.2022.34.15 DOI: https://doi.org/10.12797/LV.17.2022.34.15
Preston, D. R. (Ed.). (1999). Handbook of perceptual dialectology (Vol. 1). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/z.hpd1 DOI: https://doi.org/10.1075/z.hpd1
Schmidt, J. E., & Herrgen, J. (2011). Sprachdynamik: Eine Einführung in die Regionalsprachenforschung. Erich Schmidt.
Stavycʹka, L. (2014). Ein Blutschandekind der Postmoderne. In G. Hentschel, O. Taranenko, & S. Zaprudski (Eds.), Trasjanka und Surzhyk – gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede: Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? (pp. 343–370). Peter Lang.
Taranenko, O. (2004). Surzhyk. In V. Rusanivsʹkyĭ & O. Taranenko (Eds.), Ukraïnsʹka mova: Entsyklopediia (pp. 665–668). Ukraïnsʹka entsyklopediia.
Taranenko, O. (2007). Ukrainian and Russian in contact: Attraction and estrangement. International Journal of the Sociology of Language, 2007(183), 119–140. https://doi.org/10.1515/IJSL.2007.007 DOI: https://doi.org/10.1515/IJSL.2007.007
Taranenko, O. (2013). Variantnistʹ vs. stabilʹnistʹ u strukturi ukraïnsʹko-rosiĭsʹkoho “surzhyku” (URS): Sukupnistʹ idiolektiv vs. sotsiolekt. In G. Hentschel (Ed.), Variation und Stabilität in Kontaktvarietäten: Beobachtungen zu gemischten Formen der Rede in Weißrussland, der Ukraine und Schlesien (pp. 27–61). De Gruyter.
Taranenko, O. (2014). Ukrainisch-russischer Surzhyk: Status, Tendenzen, Bewertungen, Prognosen. In G. Hentschel, O. Taranenko, & S. Zaprudski (Eds.), Trasjanka und Surzhyk – gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede: Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? (pp. 265–287). Peter Lang.
Trudgill, P. (1986). Dialects in contact. Blackwell.
Vseukraïnsʹkyĭ perepys naselennia. (2001). http://ukrcensus.gov.ua
Weinreich, U. (1954). Is a structural dialectology possible? Word, 10(2–3), 388–400. https://doi.org/10.1080/00437956.1954.11659535 DOI: https://doi.org/10.1080/00437956.1954.11659535
Woolhiser, C. (2011). “Belarusian Russian”: Sociolinguistic status and discursive representations. In R. Muhr (Ed.), Non-dominating varieties of pluricentric languages: Getting the picture (pp. 11–49). Peter Lang.
Zaprudski, S. (2007). In the grip of replacive bilingualism: The Belarusian language in contact with Russian. International Journal of the Sociology of Language, 2007(183), 97–118. https://doi.org/10.1515/IJSL.2007.006 DOI: https://doi.org/10.1515/IJSL.2007.006
Zeller, J. P., Taranenko, O., & Hentschel, G. (2019). Language and religion in Central Ukraine. International Journal of the Sociology of Language, 2019(260), 105–130. https://doi.org/10.1515/ijsl-2019-2050 DOI: https://doi.org/10.1515/ijsl-2019-2050
ZHovtobriukh, M., Volokh, O., Samiĭlenko, S., & Slynʹko, I. (1980). Istorychna hramatyka ukraïnsʹkoï movy: Navchalʹnyĭ posibnyk. Vyshcha shkola.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2022 Gerd Hentschel, Olesya Palinska
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
