Pojęcie „duszy” zagubione w tłumaczeniu: Metaforyczne ujęcie „duszy” w oryginale powieści „Братья Карамазовы” („Bracia Karamazow”) Fiodora Dostojewskiego oraz w jej tłumaczeniach na język polski, chorwacki oraz angielski
DOI:
https://doi.org/10.11649/cs.1319Słowa kluczowe:
conceptual metaphor theory, parallel corpus, concept of soul, metaphorical mappings, metaphor and translation, cultural variation, linguistic variationAbstrakt
Rozumienie tak abstrakcyjnych pojęć, jak dusza jest w pełni metaforyczne. Niniejszy artykuł zawiera porównawczą, przekrojową analizę lingwistyczną systemu konceptualizacji pojęcia dusza w powieści Fiodora Dostojewskiego pt. Братья Карамазовы (Bracia Karamazow) oraz w jej polskim, chorwackim i angielskim tłumaczeniu. Zwrócono szczególną uwagę na te metafory, które zostały przetłumaczone inaczej w każdym wariancie tłumaczenia, pod względem pojęciowym albo językowym.
W artykule zastosowano kognitywno-lingwistyczne podejście do umysłu (Reddy, 1979; Sweetser, 1990; Lakoff & Johnson, 1999), podejście teoretyczne i metodologiczne – zasadniczo spójne z teorią metafory pojęciowej (Lakoff i Johnson, 1980; Lakoff, 1987; Grady, 1997; Lakoff, 1999; Kövecses, 2000; Lakoff, 2009 i in.) – opiera się na analizie E. Sweetser (1990) dotyczącej systemu metafor wiedzy, systematycznej analizie G. Lakoffa i M. Johnsona (1999) dotyczącej metaforycznego pojmowania umysłu i duszy oraz na analizie porównawczej K. Štrkalj Despot, I. Skrynnikovej i J. Ostatniny-Olszewskiej (2014) pojęć metaforycznych ДУША/DUSZA/DUŠA (dusza) w językach rosyjskim, polskim i chorwackim.
Przeanalizowano metaforyczne określenia duszy w korpusie paralelnym, w którym znalazła się powieść Fiodora Dostojewskiego pt. Братья Карамазовы (Bracia Karamazow) w oryginale oraz jej przekłady na język polski, angielski i chorwacki. Metafory językowe wskazano, korzystając z procedury MIPVU (Steen i in., 2010).
Niniejsza analiza jest próbą odpowiedzi na następujące pytania: które metafory pojęcia dusza są tożsame we wszystkich analizowanych językach? Które metafory zostały przełożone w odmienny sposób i dlaczego tak się stało? Jeżeli metafory zostały przetłumaczone inaczej, czy jest to różnica pojęciowa, kulturowa czy językowa? Czy rodzaj metafory (podstawowa, złożona) wpływa na próbę przetłumaczenia metafory w języku źródłowym inną metaforą w języku docelowym? W jaki sposób metafory i rozumowanie metaforyczne w różnych językach wskazują na różnice i podobieństwa kulturowe w pojmowaniu świata?
Bibliografia
Aijmer, K., & Altenberg, B. (1996). Introduction. In K. Aijmer, B. Altenberg, & M. Johansson (Eds.), Languages in contrast: Papers from a symposium on text-based cross-linguistic studies in Lund, 4-5 March 1994 (pp. 73-85). Lund: Lund University Press.
Anthony, L. (2014). AntConc: A freeware corpus analysis toolkit for concordancing and text analysis (Version 3.4.1) [Computer Software]. Tokyo, Japan: Waseda University. Retrieved 1 June 2014, from http://www.laurenceanthony.net/software/antconc/
Arutiunova, N. D. (1976). Predlozhenie i ego smysl. Moskva: Nauka.
Arutiunova, N. D. (1988). Tipy iazykovykh znacheniĭ: Otsenka. Sobytie. Fakt. Moskva: Nauka.
Arutiunova, N. D. (1998). Istina i pravda. In IAzyk i mir cheloveka [The language and the world of the human]. Moskva: IAzyki russkoĭ kul’tury.
Apresian, I. (1995). Leksicheskaia semantika: Sinonimicheskie sredstva iazyka [Lexical semantics: Synonymous means of language]. In Apresyan Yuri The major works (Vol. 1). (A. Koshelev, Ed.) Moskva: IAzyki russkoĭ kul’tury.
Barcelona, A. (2000). Introduction: The cognitive theory of metaphor and metonymy. In A. Barcelona (Ed.), Metaphor and metonymy at the crossroads: A cognitive perspective (pp. 1-28). Berlin – New York: Mouton de Gruyter. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110894677.1
Barcelona, A. (2002). Clarifying and applying the notions of metaphor and metonymy within cognitive linguistics: An update. In R. Dirven & R. Pörings (Eds.), Metaphor and metonymy in comparison and contrast (pp. 207-277). Berlin – New York: Mouton de Gruyter.
Bulygina, T. V., & Shmelev, A. D. (1997). IAzykovaia kontseptualizatsiia mira [Linguistic conceptualization of the world]. Moskva: IAzyki russkoĭ kul’tury.
Catford, J. C. (1965). A linguistic theory of translation: An essay in applied linguistics. London: Oxford University Press.
Cysouw, M., & Wälchli, B. (2009). Parallel texts: Using translational equivalents in linguistic typology. STUF — Sprachtypologie und Universalienforschung, 60(2), 95–99. https://doi.org/10.1524/stuf.2007.60.2.95 DOI: https://doi.org/10.1524/stuf.2007.60.2.95
Dobrzyńska, T. (1995). Translating metaphor: Problems of meaning. Journal of Pragmatics, 24(6), 595–604. https://doi.org/10.1016/0378-2166(95)00022-K DOI: https://doi.org/10.1016/0378-2166(95)00022-K
Dostoevskiĭ, F. M. (1970). Brat’ia Karamazovy. Leningrad: “Khudozhestvennaia Literatura”. Retrieved 20 May 2015, from http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0100.shtml
Dostoevsky, F. M. (1912). The brothers Karamazov. (C. Garnett, Trans.). Retrieved 2 May 2017, from http://www.gutenberg.org/ebooks/28054 (Open Access, Project Gutenberg)
Dostojevski, F. M. (1997). Braća Karamazovi. (Z. Crnković, Trans.). Rijeka: Otokar Keršovani.
Dostojewski, F. M. (1978). Bracia Karamazow. (A. Wat, Trans.) (3rd ed., Vols. 1–2). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Feldman, J. (2006). From molecules to metaphors. Cambridge, MA: Bradford MIT Press. DOI: https://doi.org/10.7551/mitpress/3135.001.0001
Gak, V. G. (1988). Problema sozdaniia universal’nogo slovaria (ėntsiklopedicheskiĭ, kul’turno-istoricheskiĭ i etnolingvisticheskiĭ aspekty). In Natsional’naia spetsifika iazyka i ee otrazhenie v normativnom slovare. [Problem of development of a universal dictionary (encyclopaedic, cultural and historical and ethnolinguistic). In National specificity of the language and its reflection in a standard dictionary]. Moskva.
Gibbs, R. (1994). The poetics of mind: Figurative thought, language, and understanding. Cambridge: Cambridge University Press.
Gibbs, R. (1999). Taking metaphor out of our heads and putting it into the cultural world. In R. Gibbs & G. Steen (Eds.), Metaphor in cognitive linguistics (pp. 145-166). Amsterdam: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/cilt.175.09gib
Gibbs, R. (2003). Embodied experience and linguistic meaning. Brain and Language, 84(1), 1-15. https://doi.org/10.1016/S0093-934X(02)00517-5 DOI: https://doi.org/10.1016/S0093-934X(02)00517-5
Gibbs, R., Lima, P., & Francozo, E. (2004). Metaphor is grounded in embodied experience. Journal of Pragmatics, 36, 1189-1210. (G. Steen (Ed.), special issue on “Metaphor.”). DOI: https://doi.org/10.1016/j.pragma.2003.10.009
Grady, J. (1997). Foundations of meaning (Unpublished Ph.D. thesis). University of California, Berkeley.
Granger, S. (2010). Comparable and translation corpora in cross-linguistic research: Design, analysis and applications. Journal of Shanghai Jiaotong University, 2, 14–21.
IAkovleva, E. S. (1994). Fragmenty russkoĭ iazykovoĭ kartiny mira: Modeli prostranstva, vremeni i vospriiatiia [Fragments of the Russian linguistic world-image]. Moskva: Gnozis.
Israeli, A. (1997). Semantics and pragmatics of the “reflexive” verbs in Russian. München: Verlag Otto Sagner. (Slavistische Beiträge, Band 349). DOI: https://doi.org/10.3726/b14621
Johnson, M. (1987). The body in the mind: The bodily basis of meaning, imagination, and reason. Chicago: University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226177847.001.0001
Johnson, M. (1999). Embodied reason. In G. Weiss & H. Haber (Eds.), Perspectives on embodiment: The intersections of nature and culture (pp. 81-102). New York: Routledge.
Kolesnikova, V. V. (2011). Khudozhestvennyĭ kontsept “dusha” i ego iazykovaia reprezentatsiia [The concept of dusha and its linguistic representation in literature]. (In Russian). Retrieved from http://www.dissercat.com/content/khudozhestvennyi-kontsept-dusha-i-ego-yazykovaya-reprezen tatsiya-na-materiale-proizvedenii-b#ixzz4vyVuFv4x DOA 30.07.2016
Koseska-Toszewa, V., Satoła-Staśkowiak, J., & Sosnowski, W. (2013). From the problems of dictionaries and multi-lingual corpora. Cognitive Studies | Études cognitives, 2013(13), 113–122. https://doi.org/10.11649/cs.2013.007 DOI: https://doi.org/10.11649/cs.2013.007
Kövecses, Z. (2000). Metaphor and emotion: Language, culture, and body in human feeling. Cambridge: Cambridge University Press.
Kövecses, Z. (2005). Metaphor in culture: Universality and variations. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511614408
Kövecses, Z. (2008). Metaphor and emotion. In R. Gibbs (Ed.), The Cambridge handbook of metaphor and thought. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511816802.023
Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A practical introduction. Oxford: Oxford University Press.
Krzeszowski, T. P. (1990). The axiological aspect of idealized cognitive models. In J. Tomaszczyk & B. Lewandowska-Tomaszczyk (Eds.), Meaning and lexicography (pp. 135–165). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. https://doi.org/10.1075/llsee.28.16krz DOI: https://doi.org/10.1075/llsee.28.16krz
Krzeszowski, T. P. (1997). Angels and devils in hell. Warsaw: Wydawnictwo Energia.
Lakoff, G. (1987). Women, fire, and dangerous things. Chicago: University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226471013.001.0001
Lakoff, G. (2009). The neural theory of metaphor. In R. Gibbs (Ed.), The Cambridge handbook of metaphor and thought. New York: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511816802.003
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1999). Philosophy in the flesh. New York: Basic Books.
Lakoff, G., & Turner, M. (1989). More than cool reason. Chicago: University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226470986.001.0001
Langacker, R. (1991). Foundations of cognitive grammar (Vol. 2, Descriptive applications). Stanford, CA: Stanford University Press.
Leech, G. (1974). Semantics. Harmondsworth: Penguin Books.
Lian, T. (2010). Dominantnye kontsepty dusha i sud’ba v russkikh frazeologizmakh v zerkale kitaĭskikh (PhD thesis). Minsk: BGU.
Mandelblit, N. (1995). The cognitive view of metaphor and its implications for translation theory. In Translation and meaning (Part 3, pp. 483–495). Maastricht: Universitaire Press.
McEnery, A. (2003). Corpus linguistics. In R. Mitkov (Ed.), Oxford handbook of computational linguistics. Oxford: Oxford University Press.
McEnery, A., & Xiao, R. (2007). Parallel and comparable corpora: What is happening? In M. Rogers & G. Anderman (Eds.), Incorporating corpora: The linguist and the translator. Clevedon: Multilingual Matters. DOI: https://doi.org/10.21832/9781853599873-005
Mikheev, M. (1999). Otrazhenie slova “dusha” v naivnoĭ mifologii russkogo iazyka (opyt razmytogo opisaniia obraznoĭ konnotativnoĭ semantiki). In Frazeologiia v kontekste kul’tury. Moskva: Institut iazykoznaniia.
Newmark, P. (1988). A text book of translation. London: Prentice Hall.
Nikolaeva, T. M. (1983). Kachestvennye prilagatel’nye i otrazhenie ‘kartiny mira’. In Slavianskoe i balkanskoe iazykoznanie: Problemy leksikologii. Moskva: Nauka.
Panther, K.-U., & Radden, G. (Eds.). (1999). Metonymy in language and thought. Amsterdam – Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/hcp.4
Radden, G. (2002). How metonymic are metaphors? In R. Dirven & R. Pörings (Eds.), Metaphor and metonymy in comparison and contrast (pp. 207-277). Berlin – New York: Mouton de Gruyter.
Radden, G. (2003). The ubiquity of metonymy. CLEAR 8. Hamburg: Department of British and American Studies, University of Hamburg.
Reddy, M. J. (1979). The conduit metaphor - A case of frame conflict in our language about language. In A. Ortony (Ed.), Metaphor and thought. Cambridge: Cambridge University Press.
Schäffner, C. (Ed.). (2004). Translation research and interpreting research: Traditions, gaps and synergies. Clevedon: Multilingual Matters LTD. (Current Issues in Language and Society Monographs). DOI: https://doi.org/10.21832/9781853597350
Šeškauskienė, I., & Ostanina-Olszewska, J. (2015). Conceptualizing events in Ukraine: A cross-cultural analysis of online news reports. Lodz Papers in Pragmatics, 11(2), 247–270. https://doi.org/10.1515/lpp-2015-0013 DOI: https://doi.org/10.1515/lpp-2015-0013
Shmelev, A. D. (2002). Russkaia iazykovaia model’ mira: Materialy k slovariu. Moskva: IAzyki slavianskoĭ kul’tury.
Steen, G. J., Dorst, A. G., Herrmann, J. B., Kaal, A., Krennmaur, T., & Pasma, T. (2010). A method for linguistic metaphor identification: From MIP to MIPVU. Amsterdam: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/celcr.14
Štrkalj Despot, K., Skrynnikova, I., & Ostanina Olszewska, J. (2014). Cross-linguistic analysis of metaphorical conceptions of dusha/dusza/duša (‘soul’) in Slavic languages (Russian, Polish, and Croatian). Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society, 38, 465–481. https://doi.org/10.3765/bls.v38i0.3347 DOI: https://doi.org/10.3765/bls.v38i0.3347
Sullivan, K., & Sweetser, E. (2009). Is generic is specific a metaphor? In F. Parrill, V. Tobin, & M. Turner (Eds.), Meaning, form and body: Selected papers from the 2008 CSDL meeting. Stanford, CA: CSLI Publications.
Sweetser, E. (1990). From etymology to pragmatics: Metaphorical and cultural aspects of semantic structure. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511620904
Sweetser, E. (2004). The suburbs of your good pleasure: Cognition, culture and the bases of metaphoric structure. In G. Bradshaw, T. Bishop, & M. Turner (Eds.), The Shakespearean international yearbook (Vol. 4, Shakespeare studies today, pp. 24–55). Aldershot, England: Ashgate Publishing. DOI: https://doi.org/10.4324/9781351145329-2
TSivian, T. V. (1990). Lingvisticheskie osnovy balkanskoĭ modeli mira [Linguistic basis of the Balkan model of the world]. Moskva: Nauka.
Uryson, E. V. (1999). Dukh i dusha: K rekonstruktsii arkhaichnykh predstavleniĭ o cheloveke [Spirit and soul: On reconstructing the archaic human conceptualizations]. In E. V. Uryson (Ed.), Obraz cheloveka v kul’ture i iazyke [The image of a person in culture and language] (pp. 11–25). Moskva: RAN.
van den Broeck, R. (1981). The limits of translatability exemplified by metaphor translation. Poetics Today, 2(4), 73–87. https://doi.org/10.2307/1772487 DOI: https://doi.org/10.2307/1772487
Vardanian, L. V. (2007). Ėtnolingvokul’turnyĭ kontsept ‘dusha’ v angliĭskoĭ, russkoĭ i erzianskoĭ iazykovykh kartinakh mira [The ethnolinguocultural concept of ‘soul’ in English, Russian and Erzya linguistic pictures of the world] (Unpublished PhD thesis). Moscow State University, Moscow. (In Russian).
Wierzbicka, A. (1979). Ethno-syntax and the philosophy of grammar. Studies in Language, 3, 313-383. DOI: https://doi.org/10.1075/sl.3.3.03wie
Wierzbicka, A. (1989). Soul and mind: Linguistic evidence for ethnopsychology and cultural history. American Anthropologist, 91, 41–58. doi:10.1525/aa.1989.91.1.02a00030 DOI: https://doi.org/10.1525/aa.1989.91.1.02a00030
Wierzbicka, A. (1992). Semantics, culture and cognition. Oxford: Oxford University Press.
Wierzbicka, A. (1996). Semantics, primes and universals. Oxford: Oxford University Press.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2017 Julia Ostanina-Olszewska, Kristina S. Despot
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
