Kluczowe tendencje w zmianie postaw wobec ukraińsko-rosyjskiej mowy mieszanej w warunkach wojennych
DOI:
https://doi.org/10.11649/cs.3506Słowa kluczowe:
surżyk, ukraińsko-rosyjska mowa mieszana, postawy językowe, zachowania językowe, medialny dyskursAbstrakt
Surżyk jako ukraińsko-rosyjski kod mieszany od dawna jest przedmiotem szeroko zakrojonych badań. Pomimo to pozostaje zjawiskiem niejednoznacznym, wywołującym zróżnicowane oceny i postawy. W ukraińskich kręgach akademickich utrwaliła się tradycja oceniania tego subkodu komunikacyjnego przez pryzmat norm językowych, co skutkuje postrzeganiem go głównie jako zjawiska negatywnego. Jednak w komunikacji codziennej surżyk funkcjonuje w sposób dynamiczny, odzwierciedlając zróżnicowane nastawienie jego użytkowników. Istotne zmiany w jego postrzeganiu stały się szczególnie widoczne po inwazji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę na pełną skalę. W rezultacie osoby rosyjskojęzyczne coraz częściej adaptują surżyk jako sposób zdystansowania się od języka rosyjskiego, powszechnie postrzeganego jako język agresora. Niniejszy artykuł prezentuje wyniki badania socjolingwistycznego przeprowadzonego w latach 2020–2021 oraz 2023–2024 wśród mieszkańców obwodu odeskiego i mikołajowskiego. W opracowaniu poddano analizie ewolucję postaw wobec surżyka w następstwie inwazji, ze szczególnym uwzględnieniem roli dyskursu masmediów w kształtowaniu tych wyobrażeń. Analiza ujawnia rosnącą tendencję do bardziej przychylnego postrzegania mowy mieszanej; w kontekście wojny surżyk zaczął symbolizować solidarność i służyć jako nieformalny pomost językowy w procesie przechodzenia z komunikacji zdominowanej przez język rosyjski na komunikację w języku ukraińskim.
Bibliografia
Azhniuk, B. (2022). Movna polityka v Ukraïni i perspektyvy ievrointehratsiï. Movoznavstvo, 2022(6), 15–33. https://doi.org/10.33190/0027-2833-327-2022-6-002
Bilaniuk, L. (2005). Contested tongues: Language politics and cultural correction in Ukraine. Cornell University Press.
Blommaert, J. (1999). Language ideological debates. Mouton de Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110808049
Blommaert, J. (2010). The sociolinguistics of globalization. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511845307
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Polity Press.
Bracki, A. (2009). Surżyk: Historia i teraźniejszość. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Britsyn, V., Saplin, IU., & Trub, V. (2011). Retsenziia na: Del Gaudio S. On the nature of Surzyk: a double perspective. Movoznavstvo, 2011(3), 91–92.
Del Gaudio, S. (2010). On the nature of Suržyk: A double perspective. Verlag Otto Sagner.
Dragojevic, M., Fasoli, F., Cramer, J., & Rakić, T. (2021). Toward a century of language attitudes research: Looking back and moving forward. Journal of Language and Social Psychology, 40(1), 60–79. https://doi.org/10.1177/0261927X20966714
Dziuba, I. (2005). Do sudylyshcha nad Surzhykom. Urok ukraïns′koï, 2005(1–2), 14–15.
Garrett, P. (2010). Attitudes to language. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511844713
Giles, H., Bourhis, R. Y., & Taylor, D. M. (1977). Towards a theory of language in ethnic group relations. In H. Giles (Ed.), Language, ethnicity and intergroup relations (pp. 307–348). Academic Press.
Giles, H., & Powesland, P. F. (1975). Speech style and social evaluation. Academic Press.
Hentschel, G., & Palinska, O. (2022a). The linguistic situation on the Ukrainian Black Sea coast – Ukrainian, Russian and Suržyk as “native language”, “primary code”, frequently used codes and codes of linguistic socialisation during childhood. Russian Linguistics, 46(3), 259–290. https://doi.org/10.1007/s11185-022-09259-4
Hentschel, G., & Palinska, O. (2022b). Restructuring in a mesolect: A case study on the basis of the formal variation of the infinitive in Ukrainian–Russian Surzhyk. Cognitive Studies | Études cognitives, 2022(22), Article 2770. https://doi.org/10.11649/cs.2770
Hentschel, G., & Zeller, J. P. (2016). Meinungen und Einstellungen zu Sprachen und Kodes in zentralen Regionen der Ukraine. Zeitschrift für Slawistik, 61(4), 636–661. https://doi.org/10.1515/slaw-2016-0039
Hybridisierung von zwei Seiten: Ukrainisch-russisches und russisch-ukrainisches Kodemischen im Kontext der (sozio)linguistischen Situation in der südlichen Ukraine entlang der Küste des Schwarzen Meers. (n.d.). Carl von Ossietzky Universität Oldenburg. https://uol.de/slavistik/forschung/sprachwissenschaft/hybridisierung-von-zwei-seiten
IAvir, V. (2002). Pytannia movy v aspekti nashoho dukhovnoho buttia i natsional′noï bezpeky. Literatura. Fol′klor. Problemy poetyky, 2002(27/1), 309–326.
Kulyk, V. (2022). Is Ukraine a multiethnic country? Slavic Review, 81(2), 299–323. https://doi.org/10.1017/slr.2022.152
Kulyk, V. (2024a). Language shift in time of war: The abandonment of Russian in Ukraine. Post-Soviet Affairs, 40(3), 159–174. https://doi.org/10.1080/1060586X.2024.2318141
Kulyk, V. (2024b). National identity in time of war: Ukraine after the Russian aggressions of 2014 and 2022. Problems of Post-Communism, 71(4), 296–308. https://doi.org/10.1080/10758216.2023.2224571
Kuznietsova, T. (2009). Aksiolohichni modeli mas-mediĭnoï informatsiï. Universytets′ka knyha.
Kuznietsova, T. (2023). Surzhyk u sytuatsiï bahatokodovosti, abo Khto, koly i navishcho usvidomleno vykorystovuie zmishanyĭ subkod. Slavia Orientalis, 72(3), 581–597. https://doi.org/10.24425/slo.2023.147521
Kuznietsova, T. (2024). Changes in the language behavior and language attitude of residents of the Black Sea Coast of Ukraine after February 24, 2022. LingVaria, 19(2(38)), 331–346. https://doi.org/10.12797/LV.19.2024.38.21
Levchuk, P. (2020). Larysa Masenko, “Surzhyk: Mizh movoju i jazykom”. Vydavnychyĭ dim “Kiievo-Mohylians′ka akademiia”, Kyiv 2019, ss. 232. Cognitive Studies | Études cognitives, 2020(20), Article 2288. https://doi.org/10.11649/cs.2288
Masenko, L. (1999). Mova i polityka. Soniashnyk.
Masenko, L. (2004). Mova i suspil′stvo: Postkolonial′nyĭ vymir. Kyievo-Mohylians′ka akademiia.
Masenko, L. (2019). Surzhyk: mizh movoiu i iazykom. Kyievo-Mohylians′ka akademiia.
Masenko, L. (2020). Konflikt mov ta identychnosteĭ u postradians′kiĭ Ukraïni. Kyievo-Mohylians′ka akademiia.
Matiiash, B. (2002). Napivmovnist′ i vnutrishniĭ konflikt osobystosti. Naukovi zapysky NaUKMA, 20(S), 16–20.
Matveieva, N. (2022). Dvomovnist′ u suchasnomu komunikatyvnomu prostori Kyieva. Kyievo-Mohylians′ka akademiia.
Matveieva, N. (2023). Viĭna i stavlennia ukraïntsiv do movy. Ukraïns′ka mova, 2023(3(87)), 3–18. https://doi.org/10.15407/ukrmova2023.03.003
Matveyeva, N., & Tsar, I. (2024). Changes within Ukrainians’ language consciousness resulting from the Russian–Ukrainian War. Slavia Orientalis, 73(2), 83–98. https://doi.org/10.24425/slo.2024.151724
Mozer, M. (2016). “Surzhyk” chy “Surzhyky”? Ukraïns′ka mova, 2016(1), 27–54.
Okara, A. (2001). Na zakhyst rosiĭs′koï movy. Poltavs′kyĭ “Surzhyk” ta dukhovne plebeĭstvo. Nezalezhnyĭ kul′turolohichnyĭ chasopys “Ï”, 2001(22). https://www.ji.lviv.ua/n22texts/okara-nazah.htm
Preston, D. R. (1999). A language attitude approach to the perception of regional variety. In D. R. Preston (Ed.), Handbook of perceptual dialectology (Vol. 1, pp. 359–373). John Benjamins Publishing Company. https://doi.org/10.1075/z.hpd1.30pre
Rampton, B. (1995). Crossing: Language and ethnicity among adolescents. Longman.
Ruda, O. (2000). Surzhyk ta napivmovnist′. Ukraïns′ka mova ta literatura, 2000(41), 8–10.
Ruda, O. (2024). Navkolomovnyĭ dyskurs pid chas viĭny. Ukraïns′ka mova, 2024(2), 30–50. https://doi.org/10.15407/ukrmova2024.02.030
Rysich-Shafraniets, IU. (2021). Surzhyk i ĭoho spryĭniattia studentamy Vrotslavs′koï ukraïnistyky. Studia Ukrainica Posnaniensia, 9(1), 85–98. https://doi.org/10.14746/sup.2021.9.1.07
Serbens′ka, O. (2002). Surzhyk: “nyz′ka mova”, bezlad chy movna patolohiia? Movni konflikty i harmonizatsiia suspil′stva: Materialy naukovoï konferentsiï 28–29 travnia 2001 roku. Ukraïns′ke zhyttia v Sevastopoli. http://ukrlife.org/main/tribuna/confa_17serb.htm
Shevchuk-Kliuzheva, O. (2020). The sociolinguistic aspect of Ukrainian Russian child bilingualism on the basis of a survey of Ukrainian families. Cognitive Studies | Études cognitives, 2020(20), Article 2323. https://doi.org/10.11649/cs.2323
Shohamy, E. (2006). Language policy: Hidden agendas and new approaches. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203387962
Shumylov, O. (2000). Mova, Surzhyk, “iazyk”: IEdnist′ ta borotba protylezhnosteĭ na mezhi tysiacholit′. Suchasnist′, 2000(10), 110–124.
Shumyts′ka, H. (2022). Zminy v movniĭ identychnosti ukraïntsiv pid chas rosiĭs′ko-ukraïns′koï viĭny: 2022 rik. Ukraïns′ka mova, 2022(4(84)), 3–10. https://doi.org/10.15407/ukrmova2022.04.003
Silverstein, M. (1998). The uses and utility of ideology: A commentary. In B. Schieffelin, K. Woolard, & P. Kroskrity (Eds.), Language ideologies: Practice and theory (pp. 123–145). Oxford University Press.
Silverstein, M. (2003). Indexical order and the dialectics of sociolinguistic life. Language & Communication, 23(3–4), 193–229. https://doi.org/10.1016/S0271-5309(03)00013-2
Sokolova, S. (2021). Ukraïns′ko-rosiĭs′kyĭ bilinhvizm v Ukraïni: Spryĭniattia zseredyny i zovni. Ukraïns′ka mova, 2021(3(79)), 30–53. https://doi.org/10.15407/ukrmova2021.03.030
Sokolova, S. (2023). Zminy u stavlenni ukraïntsiv do mov na tli povnomasshtabnoho vtorhnennia Rosiï v Ukraïnu. Ukraïns′ka mova, 2023(1(85)), 3–19. https://doi.org/10.15407/ukrmova2023.01.003
Stavyts′ka, L. (2001, October). Krovozmisne dytia dvomovnosti. Krytyka, 2001(10), 20–24.
Taranenko, O. (2007). Surzhyk. In V. M. Rusanivs′kyĭ & O. O. Taranenko (Eds.), Ukraïns′ka mova: Entsyklopediia (3rd rev. ed., pp. 689–692). Ukr. entsyklopediia im. M. P. Bazhana.
Trub, V. (2000). IAvyshche “Surzhyku” iak forma prostorichchia v sytuatsiï dvomovnosti. Movoznavstvo, 2000(1), 46–59.
Usne pobutove literaturne movlennia (A. P. Hryshchenko, M. A. ZHovtobriukh, A. P. Medushevs′kyĭ, V. M. Rusanivs′kyĭ, & M. D. Cheburko, Eds.). (1970). Naukova dumka.
Vessey, R. (2016). Language and Canadian media: Representations, ideologies, policies. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978-1-137-53001-1
Woolard, K. A. (1998). Introduction: Language ideology as a field of inquiry. In B. B. Schieffelin, K. A. Woolard, & P. V. Kroskrity (Eds.), Language ideologies: Practice and theory (pp. 3–47). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195105612.003.0001
Woolard, K. A., & Schieffelin, B. B. (1994). Language ideology. Annual Review of Anthropology, 23, 55–82. https://doi.org/10.1146/annurev.an.23.100194.000415
Yaremko, L., & Levchuk, P. (2023). Language consciousness and Ukrainian students’ attitudes towards the Ukrainian language in a time of war. Cognitive Studies | Études cognitives, 2023(23), Article 2922. https://doi.org/10.11649/cs.2922
Zalizniak, H. (2023). Mova iak indykator ukraïns′koï natsional′noï identychnosti ta tsyvilizatsiĭnoho vyboru kyian. Ukraïns′ka mova, 2023(2(86)), 72–83. https://doi.org/10.15407/ukrmova2023.02.072
Zeller, J. P. (2022). Attitudes on languages, identities and politics at the Ukrainian Black Sea coast in 2020/21. Russian Linguistics, 46(3), 291–311. https://doi.org/10.1007/s11185-022-09264-7
Zeller, J. P., & Hentschel, G. (2024). Die ukrainische Schwarzmeerküste: Sprachen – Nationalitäten – Identitäten. In R. Goldt & B. Wiemer (Eds.), Die Ukraine als Objekt russischer Großmachtansprüche (pp. 21–63). Frank & Timme. https://doi.org/10.57088/978-3-7329-8963-8_2
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Tetiana Kuznietsova
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
