Praktyki językowe w rodzinie rekonstruktorów języka pruskiego – wnioski z krótkotrwałej obserwacji uczestniczącej
DOI:
https://doi.org/10.11649/a.2626Słowa kluczowe:
język pruski, języki bałtyjskie, rewitalizacja językowa, aktywizm językowy, praktyki językowe, zmiana kodu językowego, mieszanie kodówAbstrakt
Język pruski (kod ISO: prg) należy do rodziny języków bałtyjskich. Uznaje się go za język wymarły najpóźniej od początku XVIII wieku. Bałtyjscy Prusowie, spokrewnieni z Litwinami i Łotyszami, zostali pod koniec XIII wieku podbici, a następnie stopniowo schrystianizowani przez zakon krzyżacki. Rozłożony w czasie proces asymilacji kulturowej i językowej spowodował wymarcie starego języka pruskiego, poświadczonego zaledwie kilkoma słowniczkami, frazami i trzema szesnastowiecznymi tłumaczeniami katechizmu luterańskiego. Język pruski nie był w użyciu aż do lat 70. XX wieku, kiedy grupa badaczy rozpoczęła proces jego rekonstrukcji. Kilkanaście lat później uformował się oddolny ruch mający na celu wskrzeszenie języka, w którego skład wchodzą aktywiści z obszarów dzisiejszej Polski, Rosji (obwodu kaliningradzkiego), Litwy, Łotwy i Niemiec. Osoby te często deklarowały posiadanie staropruskich korzeni bądź poczucie duchowego dziedzictwa ziemi i ludu Prusów. Ich wysiłki doprowadziły do zmiany statusu języka pruskiego z wymarłego na żywy (SIL International) i „uśpiony” (ang. dormant) (Ethnologue) w 2009 roku. Dziś żyją co najmniej trzy nieletnie osoby, dla których język pruski jest prymarnym językiem kontaktów domowych. Społeczność posiada strony i grupy na Facebooku, kanał w serwisie YouTube, tworzone są wiersze, tłumaczenia i muzyka w tym języku. Artykuł powstał po dwukrotnych odwiedzinach u dwujęzycznej prusko-polskiej rodziny używającej zrekonstruowanego języka pruskiego, by udokumentować niewynikające z proponowanego standardu języka pruskiego polskie wpływy leksykalne i gramatyczne, a także w celu przyjrzenia się rodzinnym praktykom językowym oraz zjawiskom zmiany i mieszania się kodów językowych.
Bibliografia
Białuński, G. (2019). Zarys dziejów osadnictwa na Mazurach. Echa Przeszłości, 20(1), 335–348. https://doi.org/10.31648/ep.4842 DOI: https://doi.org/10.31648/ep.4842
Bokamba, E. G. (1989). Are there syntactic constraints on code-mixing? World Englishes, 8(3), 277–292. https://doi.org/10.1111/j.1467-971X.1989.tb00669.x DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-971X.1989.tb00669.x
Ethnologue: Languages of the world: Prussian. (2021). https://www.ethnologue.com/language/prg
Fishman, J. (1991). Reversing language shift: Theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages. Multilingual Matters.
Gerullis, G. (1922). Die altpreußischen Ortsnamen gesammelt und sprachlich behandelt. Vereinigung wissenschaftlicher Verleger; Walter de Gruyter & Co. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112694329
Główny Urząd Statystyczny. (2013). Ludność: Stan i struktura demograficzno-społeczna: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Zakład Wydawnictw Statystycznych. https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2011/nsp-2011-wyniki/ludnosc-stan-i-struktura-demograficznospoleczna-nsp-2011,16,1.html#
Jones, M. C., & Singh, I. (2005). Exploring language change. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315017006 DOI: https://doi.org/10.4324/9781315017006
Kraft, G. (1995). Index verborum linguae neoprusicae. Tolkemita. http://prusowie.pl/dane/slownik_niemiecko_pruski.pdf
Mažiulis, V. (1988). Prūsų kalbos etimologijos žodynas: Vol. 1. A–H. Mokslas, Mokslo ir enciklopedijų leidykla.
Mažiulis, V. (1993). Prūsų kalbos etimologijos žodynas: Vol. 2. I–K. Mokslas, Mokslo ir enciklopedijų leidykla.
Mažiulis, V. (1997). Prūsų kalbos etimologijos žodynas: Vol. 4. R–Z. Mokslas, Mokslo ir enciklopedijų leidykla.
Nesselmann, G. H. F. (1871). Forschungen auf dem Gebiete der preußischen Sprache. Gedruckt in der Albert Rosbach’schen Buchdruckerei.
Nesselmann, G. (1873). Thesaurus linguae prussicae. Der preussische Vocabelvorrath, soweit derselbe bis jetzt ermittelt worden ist, nebst Zugabe einer Sammlung urkundlich beglaubigter Localnamen. Ferd. Dümmlers Verlagsbuchhandlung.
Ó Murchadha, N. P., Hornsby, M., Smith-Christmas, C., & Moriarty, M. (2018). New speakers, familiar concepts? In C. Smith-Christmas, N. P. Ó Murchadha, M. Hornsby, & M. Moriarty (Eds.), New speakers of minority languages (pp. 1–17). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978- DOI: https://doi.org/10.1057/978-1-137-57558-6_1
-137-57558-6_1
Palmaitis, L. (2007a). Old Prussian written monuments: Texts and comments. Lithuanians’ World Center for Advancement of Culture, Science and Education. https://1lib.pl/book/2157160/6f2994
Palmaitis, L. (2007b). Słownik odbudowanego języka pruskiego: Bazowy słownik prusko-polsko‑pruski dla dalszego odrodzenia leksyki. Litewski Światowy Ośrodek Nauki, Kultury i Oświaty.
Perzowa, H. (1987). Zarys dziejów Ostródzkiego, Warmii i Mazur. In Z. Stamirowska (Ed.), Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur: Vol. 1. A–Ć (pp. 7–23). Zakład Narodowy im. Ossolińskich. https://rcin.org.pl/dlibra/show-content/publication/edition/3265?id=3265&from=FBC
Russian Federal State Statistics Service. (2011). Vserossiĭskaia perepisʹ naseleniia 2010 goda: Vol. 4. Natsionalʹnyĭ sostav i vladenie iazykami, grazhdanstvo; Naselenie po natsionalʹnosti i vladeniiu russkim iazykom po subʹʹektam Rossiĭskoĭ Federatsii. https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm
Sakson, A. (1987). Liczebność ludności rodzimej na Mazurach. Komunikaty Mazursko-Warmińskie, 1987(3–4), 483–491. https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Komunikaty_Mazursko_Warminskie/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r1987-t-3_4/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r1987-t-n3_4-s483-491/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r1987-t-n3_4-s483-491.pdf
Schmalstieg, W. (1974). An Old Prussian grammar: The phonology and morphology of the three Catechisms. Pennsylvania State University Press.
Schmalstieg, W. R. (1976). Studies in Old Prussian: A critical review of the relevant literature in the field since 1945. Pennsylvania State University Press.
SIL International: 639 identifier documentation: prg. (2021). https://iso639-3.sil.org/code/prg
Szatkowski, P. [Pīteris Šātkis]. (2015). Līkuts Princis. Stowarzyszenie Prusów Prusaspira.
Szymanowicz, A. (2007). Kurt Alfred Obitz – naukowiec i działacz mazurski (1907–1945). Komunikaty Mazursko-Warmińskie, 2007(1), 19–37.
Trautmann, R. (1974). Die altpreußischen Personennamen (2nd ed.). Vandenhoeck & Ruprecht. http://windaki.pl/wp-content/uploads/2017/12/Trautmann-APN60.pdf
Vater, J. S. (1821). Die Sprache der alten Preussen: Einleitung, Ueberreste, Sprachlehre, Wörterbuch. Schul-Buchhandlung.
Zuckermann, G., & Walsh, M. (2011). Stop, revive, survive: Lessons from the Hebrew revival applicable to the reclamation, maintenance and empowerment of aboriginal languages and cultures. Australian Journal of Linguistics, 31, 112–127. https://doi.org/10.1080/07268602.2011.532859 DOI: https://doi.org/10.1080/07268602.2011.532859
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2021 Piotr Szatkowski
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
