Elements of the Northern Borderland Variety of Polish in the Language of ”Kresy” by Kazimierz Zdziechowski: Part I. Phonetic and Grammatical Features
DOI:
https://doi.org/10.11649/abs.3467Keywords:
Northern Borderlands cultural dialect of the early 20th century, writer’s language, Kazimierz ZdziechowskiAbstract
This article presents an analysis of the language of the novel Kresy [The Borderlands], written in 1917 by the prolific publicist, prose writer and literary critic Kazimierz Zdziechowski, a landowner from the north-eastern Borderlands (kresy północno-wschodnie). His novel describes the life of a provincial town in the Minsk region and the surrounding villages and manor houses in the period just before World War I and during the war. Zdziechowski dedicated his book to the memory of his fellow Borderland countrywoman Eliza Orzeszkowa. The analysis shows that, despite the suggestive title and other favourable circumstances, the author did not use the rich repertoire of the Northern Borderland variety of Polish (polszczyzna północnokresowa) as a means for linguistic stylisation. The few reflections of features of the Polish language from across the north-eastern ethnic border occur only in the narration and are not stylistic in nature. They belong to the author’s own idiolect. The text reflects seven phenomena of the Northern Borderland pronunciation (e.g. the narrowing of o to u), eight inflectional peculiarities (e.g. changes in the grammatical gender of a noun), and five peculiar syntactic structures (e.g. adjectival predicate in the instrumental). The vast majority of peculiarities are features of the General Polish language in the period under study; innovations originating in the Borderlands are much fewer. The sparse appearance of Northern Borderland features is due either to the efficiency of the proofreaders in Warsaw and Kraków, or to the effective self-correction of the erudite Zdziechowski.
References
Sources
Zdziechowski, K. (1929). Kresy: Powieść (Osobne wydanie). Nakładem Księgarni J. Czerneckiego.
Literature
Bajerowa, I. (1964). Kształtowanie się systemu polskiego języka literackiego w XVIII wieku. Zaklad Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Bajerowa, I. (1992). Polski język ogólny XIX wieku. Stan i ewolucja: Vol. 2. Fleksja. Uniwersytet Śląski.
Białokozowicz, B. (1995). Marian Zdziechowski i Lew Tołstoj. Wydawnictwo Łuk.
Buttler, D. (1992). Wyrazy polskie wychodzące z obiegu w ciągu ostatnich stu lat. In J. Zieniukowa (Ed.), Procesy rozwojowe w językach słowiańskich (pp. 11–18). Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy).
Doroszewski, W. (1938–1939). Objaśnienia wyrazów i zwrotów. Poradnik Językowy, 8, 162–167.
Dziwne zjawisko w gubernii Kowieńskiej (z Gazety Akademickiej Petersburskiej). (1858, December 16/28). Tygodnik Petersburski: Gazeta urzędowa Królestwa Polskiego, 29(97), 731–734. https://crispa.uw.edu.pl/object/files/322260/display/PDF
E. S. (1920, June 12). Kazimierz Ździechowski. “Kresy”: Powieść. Kraków. Warszawa. Nakład księgarni J. Czerneckiego [Recenzja książki “Kresy”: Powieść, K. Ździechowski]. Gazeta Lwowska, 131, 4. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/36265
Gajkowska, C. (2000). Zdziechowski Kazimierz. In A. Hutnikiewicz & A. Lam (Eds.), Literatura polska XX wieku: Przewodnik encyklopedyczny (Vol. 2, p. 341). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Graliński, F., Dzienisiewicz, D., & Wierzchoń, P. (2017). U bram lingwistycznej szczęśliwości, czyli kulisy projektu Odkrywka: Cyfrowe zasoby kultury jako źródło mas danych językowych. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis: Folia 232. Studia Sociologica, 9(1), 51–62.
Karaś, H. (1996). Rusycyzmy słownikowe w polszczyźnie okresu zaborów. Dom Wydawniczy ELIPSA.
Karaś, H. (2017). Język polski pogranicza litewsko-łotewsko-białoruskiego w świetle frekwencji cech językowych. Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Klemensiewicz, Z. (1958). Swoiste właściwości języka Wyspiańskiego i jego utworów. Pamiętnik Literacki, 49(2), 425–504.
Konczewska, K. (2021). Polacy i język polski na Grodzieńszczyźnie. Instytut Języka Polskiego PAN.
Kreja, B. (1956). Czasowniki z sufiksem -ną- we współczesnym języku polskim. Język Polski, 36(4), 285–289.
Krupowies, M. (1991). Teksty iz derevni Popishki (Litva) – legenda o iasnovidtse Ole. In J. Rieger & W. Werenicz (Eds.), Studia nad polszczyzną kresową (Vol. 6, pp. 165–185). Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Kryński, A. A. (1910). Gramatyka języka polskiego (5th ed.). Wydawnictwo M. Arcta.
Kryński, A. A. (1931). Jak nie należy mówić i pisać po polsku (Pt. 2). Zakł. Graf. S. Jabłoński.
Kucała, M. (1978). Rodzaj gramatyczny w historii polszczyzny. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kurzowa, Z. (1975). Elementy kresowe w języku powieści powojennej. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Kurzowa, Z. (1993). Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kwiatkowski, M. (1985). Nieznane listy Marii Dąbrowskiej do Kazimierza Zdziechowskiego. Przekrój, 1985(20), 8.
Lewaszkiewicz, T. (2017). Język powojennych przesiedleńców z Nowogródka i okolicy. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Marszałek, M. (2001). Ajery, pośladek i nuda. O kategorii liczby w polszczyźnie północnokresowej. In L. M. Szewczyk & M. Czachorowska (Eds.), Język polski w rozwoju (pp. 191–206). Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego.
Mędelska, J. (1993). Język polski na Litwie w dziewiątym dziesięcioleciu XX wieku. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy.
Mędelska, J. (2000). Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979): Vol. 2. Lata 1945−1959. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy.
Mędelska, J. (2001). Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979): Vol. 3. Lata 1960−1979: Pt. 1. Fonetyka, słowotwórstwo, fleksja, składnia. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej.
Mędelska, J. (2010). Głogi, gnoje, grady, grochy – północnokresowe formy liczby mnogiej. LingVaria, 5(1), 115–124.
Mędelska, J., & Marszałek, M. (2005). Za murem: Polszczyzna wydawnictw publikowanych w Republice Litewskiej w latach 1919 1940 (na tle ogólnopolskim i północnokresowym): Vol. 1. Fonetyka, grafia. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej.
Opacki, Z. (2003). Rosja w myśli Mariana Zdziechowskiego – płaszczyzny porozumienia i wrogości. Sprawy Wschodnie, 3–4, 23–33.
Pihan-Kijasowa, A. (1999). Literacka polszczyzna kresów północno-wschodnich XVII wieku: Fonetyka. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Pospiszyl, A. (2015). Krótka monografia rodziny Zdziechowskich h. Rawicz. Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego (seria nowa), 14(25), 71–124.
Rieger, J., Masojć, I., & Rutkowska, K. (2006). Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie. Wydawnictwo DiG.
Roszko, R. (2005). Ogólny opis kontrastywny języka litewskiego i polskiego: Wybrane zagadnienia. Acta Baltico-Slavica, 29, 47–67.
Rutkowska, K. (2002). Ukanie w gwarach polskich na Litwie. In J. Rieger (Ed.), Język mniejszości w otoczeniu obcym (pp. 77–85). Wydawnictwo Naukowe Semper.
Sawaniewska-Mochowa, Z. (1985). O polszczyźnie “litewskiej” w Dolinie Issy Czesława Miłosza. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 23, 65–85.
Sawaniewska-Mochowa, Z. (2009). Elementy kresowe w języku prozy Aleksandra Jurewicza. In M. Skarzyński & M. Szpiczakowska (Eds.), W kręgu języka. Materiały konferencji “Słowotwórstwo – słownictwo – polszczyzna kresowa” poświęconej pamięci Zofii Kurzowej. Kraków 16–17 maja 2008 (pp. 187–198). Księgarnia Akademicka.
Skubalanka, T., & Książek-Bryłowa, W. (1992). Wariantywność polskiej fleksji. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Studencki, W. (1982). Przypomnienie Kazimierza Zdziechowskiego. Prace Naukowe WSP w Częstochowie. Seria Humanistyczna, 5, 63–76.
Studencki, W. (1985). Kresy, powieść Kazimierza Zdziechowskiego. Prace Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie. Filologia Polska – Historia i teoria literatury, 1, 79–91.
Tekielski, K. (1984). Regionalizmy kresowe w Dolinie Issy Czesława Miłosza: Part 1. Cechy gramatyczne. Język Polski, 64, 34–40.
Trypućko, J. (1955). Język Władysława Syrokomli (Ludwika Kondratowicza): Przyczynek do dziejów polskiego języka literackiego w wieku XIX: Part 1. Lundequistska Bokhandeln; Otto Harrassowitz.
Trypućko, J. (1957). Język Władysława Syrokomli (Ludwika Kondratowicza): Przyczynek do dziejów polskiego języka literackiego w wieku XIX: Part 2. Lundequistska Bokhandeln; Otto Harrassowitz.
Tulibacki, T. (2006). Marian i Kazimierz Zdziechowscy (Z okazji 135. rocznicy urodzin Mariana Zdziechowskiego). Nasz Czas, 17(691). https://web.archive.org/web/20160207131002/ http://www.pogon.lt/_NCZ_ARCHYVAS/617/Wilnianie.html
Zawadzka, J., & Sęczek, M. (2007). Zdziechowski Kazimierz. W A. Szałagan & W. Szulik (Red.), Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku. https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3929/zdziechowski-kazimierz#1699011
Zdziechowski Kazimierz (1878– 1942). (1964). In E. Korzeniewska (Ed.), Słownik współczesnych pisarzy polskich: Vol. 3. R–Ż (pp. 598–599). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Dictionaries
Arct, M. (1929). M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego [SIJP] (3rd ed.). Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie.
Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego [ESJPB] (Vols. 1–2). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Brückner, A. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego [SEJP]. Nakład i Własność Krakowskiej Spółki Wydawniczej.
Doroszewski, W. (Ed.). (1958–1969). Słownik języka polskiego [SJPD] (Vols. 1–11). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Fasmer, M. (1986–1987). Ėtimologicheskiĭ slovar΄ russkogo iazyka v chetyrekh tomakh [ESRJ] (2nd ed.). “Progress”.
Karłowicz, J., Kryński, A. A., & Niedźwiedzki, W. (Eds.). (1900–1927). Słownik języka polskiego [SW] (Vols. 1–8). Nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego.
Lam, S. (Ed.). (1933). Leksykon ilustrowany. Encyklopedia powszechna w jednym tomie [LI]. Nakładem Księgarni Wydawniczej Trzaski, Everta i Machalskiego.
Linde, S. B. (1994–1995). Słownik języka polskiego [SL] (Vols. 1–6). Wydawnictwo “Gutenberg-Print”.
Szober, S. (1937). Słownik ortoepiczny. Jak mówić i pisać po polsku [SO]. Wydawnictwo M. Arcta.
Zdanowicz, A., Bohusz Szyszko, M., Filipowicz, J., Tomaszewicz, W., Czepieliński, F., Korotyński, W., & Trentowski, B. (1861). Słownik języka polskiego [SWil] (Vols. 1–2). Wydany staraniem i kosztem Maurycego Orgelbranda.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Jolanta Mędelska, Henryk Duszyński-Karabasz
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
