Elementy północnokresowe w języku „Kresów” Kazimierza Zdziechowskiego. Część I. Właściwości fonetyczne i gramatyczne
DOI:
https://doi.org/10.11649/abs.3467Słowa kluczowe:
północnokresowy dialekt kulturalny początku XX w., język pisarza, Kazimierz ZdziechowskiAbstrakt
Autorzy artykułu poddali analizie język powieści Kresy, napisanej w 1917 roku przez ziemianina pochodzącego z kresów północno-wschodnich, płodnego publicystę, prozaika, krytyka literackiego Kazimierza Zdziechowskiego. Autor opisuje życie prowincjonalnego miasta oraz okolicznych wsi i dworków na Mińszczyźnie w okresie tuż przed I wojną światową i w czasie trwania wojny. Swą książkę K. Zdziechowski zadedykował pamięci Kresowianki Elizy Orzeszkowej. Analiza wykazała, że mimo sugestywnego tytułu i innych sprzyjających okoliczności autor nie korzystał z bogatego repertuaru środków północnokresowych w celach stylizacji językowej. Nieliczne refleksy cech polszczyzny zza północno-wschodniej granicy etnicznej występują tylko w narracji odautorskiej i nie mają charakteru stylizacyjnego. Należą do idiolektu autora. W tekście znalazło odzwierciedlenie 7 zjawisk z zakresu wymowy północnokresowej (np. zwężenie o do u), 8 osobliwości fleksyjnych (np. zmiany rodzaju gramatycznego rzeczownika) i 5 swoistych struktur składniowych (np. orzecznik przymiotnikowy w narzędniku). Zdecydowana większość osobliwości to cechy w badanym okresie cofające się w języku ogólnopolskim, innowacji powstałych na Kresach jest znacznie mniej. Nikła reprezentacja północnokresowizmów wynika ze skuteczności warszawsko-krakowskich korektorów albo też ze sprawnej autokorekty erudyty K. Zdziechowskiego.
Bibliografia
Sources
Zdziechowski, K. (1929). Kresy: Powieść (Osobne wydanie). Nakładem Księgarni J. Czerneckiego.
Literature
Bajerowa, I. (1964). Kształtowanie się systemu polskiego języka literackiego w XVIII wieku. Zaklad Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Bajerowa, I. (1992). Polski język ogólny XIX wieku. Stan i ewolucja: Vol. 2. Fleksja. Uniwersytet Śląski.
Białokozowicz, B. (1995). Marian Zdziechowski i Lew Tołstoj. Wydawnictwo Łuk.
Buttler, D. (1992). Wyrazy polskie wychodzące z obiegu w ciągu ostatnich stu lat. In J. Zieniukowa (Ed.), Procesy rozwojowe w językach słowiańskich (pp. 11–18). Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy).
Doroszewski, W. (1938–1939). Objaśnienia wyrazów i zwrotów. Poradnik Językowy, 8, 162–167.
Dziwne zjawisko w gubernii Kowieńskiej (z Gazety Akademickiej Petersburskiej). (1858, December 16/28). Tygodnik Petersburski: Gazeta urzędowa Królestwa Polskiego, 29(97), 731–734. https://crispa.uw.edu.pl/object/files/322260/display/PDF
E. S. (1920, June 12). Kazimierz Ździechowski. “Kresy”: Powieść. Kraków. Warszawa. Nakład księgarni J. Czerneckiego [Recenzja książki “Kresy”: Powieść, K. Ździechowski]. Gazeta Lwowska, 131, 4. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/36265
Gajkowska, C. (2000). Zdziechowski Kazimierz. In A. Hutnikiewicz & A. Lam (Eds.), Literatura polska XX wieku: Przewodnik encyklopedyczny (Vol. 2, p. 341). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Graliński, F., Dzienisiewicz, D., & Wierzchoń, P. (2017). U bram lingwistycznej szczęśliwości, czyli kulisy projektu Odkrywka: Cyfrowe zasoby kultury jako źródło mas danych językowych. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis: Folia 232. Studia Sociologica, 9(1), 51–62.
Karaś, H. (1996). Rusycyzmy słownikowe w polszczyźnie okresu zaborów. Dom Wydawniczy ELIPSA.
Karaś, H. (2017). Język polski pogranicza litewsko-łotewsko-białoruskiego w świetle frekwencji cech językowych. Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Klemensiewicz, Z. (1958). Swoiste właściwości języka Wyspiańskiego i jego utworów. Pamiętnik Literacki, 49(2), 425–504.
Konczewska, K. (2021). Polacy i język polski na Grodzieńszczyźnie. Instytut Języka Polskiego PAN.
Kreja, B. (1956). Czasowniki z sufiksem -ną- we współczesnym języku polskim. Język Polski, 36(4), 285–289.
Krupowies, M. (1991). Teksty iz derevni Popishki (Litva) – legenda o iasnovidtse Ole. In J. Rieger & W. Werenicz (Eds.), Studia nad polszczyzną kresową (Vol. 6, pp. 165–185). Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Kryński, A. A. (1910). Gramatyka języka polskiego (5th ed.). Wydawnictwo M. Arcta.
Kryński, A. A. (1931). Jak nie należy mówić i pisać po polsku (Pt. 2). Zakł. Graf. S. Jabłoński.
Kucała, M. (1978). Rodzaj gramatyczny w historii polszczyzny. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kurzowa, Z. (1975). Elementy kresowe w języku powieści powojennej. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Kurzowa, Z. (1993). Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kwiatkowski, M. (1985). Nieznane listy Marii Dąbrowskiej do Kazimierza Zdziechowskiego. Przekrój, 1985(20), 8.
Lewaszkiewicz, T. (2017). Język powojennych przesiedleńców z Nowogródka i okolicy. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Marszałek, M. (2001). Ajery, pośladek i nuda. O kategorii liczby w polszczyźnie północnokresowej. In L. M. Szewczyk & M. Czachorowska (Eds.), Język polski w rozwoju (pp. 191–206). Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego.
Mędelska, J. (1993). Język polski na Litwie w dziewiątym dziesięcioleciu XX wieku. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy.
Mędelska, J. (2000). Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979): Vol. 2. Lata 1945−1959. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy.
Mędelska, J. (2001). Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979): Vol. 3. Lata 1960−1979: Pt. 1. Fonetyka, słowotwórstwo, fleksja, składnia. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej.
Mędelska, J. (2010). Głogi, gnoje, grady, grochy – północnokresowe formy liczby mnogiej. LingVaria, 5(1), 115–124.
Mędelska, J., & Marszałek, M. (2005). Za murem: Polszczyzna wydawnictw publikowanych w Republice Litewskiej w latach 1919 1940 (na tle ogólnopolskim i północnokresowym): Vol. 1. Fonetyka, grafia. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej.
Opacki, Z. (2003). Rosja w myśli Mariana Zdziechowskiego – płaszczyzny porozumienia i wrogości. Sprawy Wschodnie, 3–4, 23–33.
Pihan-Kijasowa, A. (1999). Literacka polszczyzna kresów północno-wschodnich XVII wieku: Fonetyka. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Pospiszyl, A. (2015). Krótka monografia rodziny Zdziechowskich h. Rawicz. Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego (seria nowa), 14(25), 71–124.
Rieger, J., Masojć, I., & Rutkowska, K. (2006). Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie. Wydawnictwo DiG.
Roszko, R. (2005). Ogólny opis kontrastywny języka litewskiego i polskiego: Wybrane zagadnienia. Acta Baltico-Slavica, 29, 47–67.
Rutkowska, K. (2002). Ukanie w gwarach polskich na Litwie. In J. Rieger (Ed.), Język mniejszości w otoczeniu obcym (pp. 77–85). Wydawnictwo Naukowe Semper.
Sawaniewska-Mochowa, Z. (1985). O polszczyźnie “litewskiej” w Dolinie Issy Czesława Miłosza. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 23, 65–85.
Sawaniewska-Mochowa, Z. (2009). Elementy kresowe w języku prozy Aleksandra Jurewicza. In M. Skarzyński & M. Szpiczakowska (Eds.), W kręgu języka. Materiały konferencji “Słowotwórstwo – słownictwo – polszczyzna kresowa” poświęconej pamięci Zofii Kurzowej. Kraków 16–17 maja 2008 (pp. 187–198). Księgarnia Akademicka.
Skubalanka, T., & Książek-Bryłowa, W. (1992). Wariantywność polskiej fleksji. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Studencki, W. (1982). Przypomnienie Kazimierza Zdziechowskiego. Prace Naukowe WSP w Częstochowie. Seria Humanistyczna, 5, 63–76.
Studencki, W. (1985). Kresy, powieść Kazimierza Zdziechowskiego. Prace Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie. Filologia Polska – Historia i teoria literatury, 1, 79–91.
Tekielski, K. (1984). Regionalizmy kresowe w Dolinie Issy Czesława Miłosza: Part 1. Cechy gramatyczne. Język Polski, 64, 34–40.
Trypućko, J. (1955). Język Władysława Syrokomli (Ludwika Kondratowicza): Przyczynek do dziejów polskiego języka literackiego w wieku XIX: Part 1. Lundequistska Bokhandeln; Otto Harrassowitz.
Trypućko, J. (1957). Język Władysława Syrokomli (Ludwika Kondratowicza): Przyczynek do dziejów polskiego języka literackiego w wieku XIX: Part 2. Lundequistska Bokhandeln; Otto Harrassowitz.
Tulibacki, T. (2006). Marian i Kazimierz Zdziechowscy (Z okazji 135. rocznicy urodzin Mariana Zdziechowskiego). Nasz Czas, 17(691). https://web.archive.org/web/20160207131002/ http://www.pogon.lt/_NCZ_ARCHYVAS/617/Wilnianie.html
Zawadzka, J., & Sęczek, M. (2007). Zdziechowski Kazimierz. W A. Szałagan & W. Szulik (Red.), Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku. https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3929/zdziechowski-kazimierz#1699011
Zdziechowski Kazimierz (1878– 1942). (1964). In E. Korzeniewska (Ed.), Słownik współczesnych pisarzy polskich: Vol. 3. R–Ż (pp. 598–599). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Dictionaries
Arct, M. (1929). M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego [SIJP] (3rd ed.). Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie.
Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego [ESJPB] (Vols. 1–2). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Brückner, A. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego [SEJP]. Nakład i Własność Krakowskiej Spółki Wydawniczej.
Doroszewski, W. (Ed.). (1958–1969). Słownik języka polskiego [SJPD] (Vols. 1–11). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Fasmer, M. (1986–1987). Ėtimologicheskiĭ slovar΄ russkogo iazyka v chetyrekh tomakh [ESRJ] (2nd ed.). “Progress”.
Karłowicz, J., Kryński, A. A., & Niedźwiedzki, W. (Eds.). (1900–1927). Słownik języka polskiego [SW] (Vols. 1–8). Nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego.
Lam, S. (Ed.). (1933). Leksykon ilustrowany. Encyklopedia powszechna w jednym tomie [LI]. Nakładem Księgarni Wydawniczej Trzaski, Everta i Machalskiego.
Linde, S. B. (1994–1995). Słownik języka polskiego [SL] (Vols. 1–6). Wydawnictwo “Gutenberg-Print”.
Szober, S. (1937). Słownik ortoepiczny. Jak mówić i pisać po polsku [SO]. Wydawnictwo M. Arcta.
Zdanowicz, A., Bohusz Szyszko, M., Filipowicz, J., Tomaszewicz, W., Czepieliński, F., Korotyński, W., & Trentowski, B. (1861). Słownik języka polskiego [SWil] (Vols. 1–2). Wydany staraniem i kosztem Maurycego Orgelbranda.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Jolanta Mędelska, Henryk Duszyński-Karabasz
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
