„Faryzeusze” w „Liście do Laodycejczyków” Fiodora Kuricyna, w „Secretum Secretorum” przetłumaczonym na język ruski oraz we wschodniosłowiańskim „Pięcioksięgu zredagowanym” – czy istnieje między nimi jakiś związek?

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest znaczeniu określenia żitije farisejsku, występującego w Liście do Laodycejczyków, a więc w zasadzie jedynym zachowanym tekście zawierającym idee przypisywane „herezji nowogrodzko-moskiewskiej” (judaizantów, żidowstwujuszczich) z końca XV i początku XVI wieku. Dotychczasowa jego interpretacja – „życie na sposób faryzejski” – ukazuje faryzeuszy w jednoznacznie pozytywnym kontekście, co stanowi ujęcie zupełnie nietypowe dla tradycyjnej literatury chrześcijańskiej. Dzięki odkryciu Mosze Taubego, że w ruskim tłumaczeniu traktatu Secretum Secretorum, związanym z „piśmiennictwem judaizatorów”, termin „faryzeusz” został przetłumaczony z hebrajskiego słowa nazir („nazirejczyk”; później: „rekluz”, „mnich”), stało się jasne, że w Liście do Laodycejczyków „faryzeusze” również mieli być „nazirejczykami”. Pozostały jednak niewyjaśnione powody takiej decyzji tłumacza. Artykuł pokazuje, że w Pięcioksięgu zredagowanym, który ma pochodzenie ruskie (prawdopodobnie został sporządzony w drugiej połowie XV wieku w Kijowie), „Prawo nazireatu” (Lb 6, 1–21) jest zazwyczaj opatrzone nagłówkiem „o faryzeuszach” lub „o poście faryzeuszów”. Faryzeusze byli zatem powiązani nie tylko ze średniowiecznymi pustelnikami, ale też konkretnie – ze starotestamentową kategorią osób szczególnie poświęconych Panu. Można to widzieć jako poszukiwanie w żydowskich korzeniach chrześcijaństwa protoplastów „judaizantów”, tak aby „faryzeusze” z Listu do Laodycejczyków symbolizowali prawdziwe, pierwotne chrześcijaństwo.