Dwa Przymierza w religijności ludowej. Kontaminacje
DOI:
https://doi.org/10.11649/sm.3526Słowa kluczowe:
apokryfy, tożsamość, przekaz ustny, tradycja biblijna, kultura religijnaAbstrakt
Główna teza dotyczy kontaminacji postaci i zdarzeń dwóch biblijnych Przymierzy – Starego i Nowego Testamentu – w narracjach rozmówców, którzy znali Biblię przede wszystkim z bezpośredniego przekazu w rolniczej kulturze lokalnej. Można w nich dostrzec wpływy biblia pauperum, a także tradycji żydowskiej. W efekcie narracje inkulturowanej biblii ludowej nie dają się uporządkować według struktury kanonicznego tekstu; można jednak zarysować jej inny, „oddolny” porządek. Moją tezę uzasadniam, korzystając z materiałów etnograficznych zebranych podczas badań w latach 1980–2000, prowadzonych głównie wśród osób wyznania rzymskokatolickiego, a także prawosławnego (od Polski centralnej poprzez wschodnią oraz skupiska Polaków w Litwie, Białorusi i Ukrainie, w społecznościach, które do czasu Holocaustu tworzyli także Żydzi).
Bibliografia
Albert-Llorca, M. (1991). L’ordre des choses: Les récits d’origine des animaux et des plantes en Europe. Éditions du Comité des Travaux Historiques et Scientifiques (CTHS). “Le regard de l’ethnologue”.
Badalanova, F. (2008). The Bible in the making: Slavonic creation stories. In M. J. Geller & M. Schipper (Eds.), Imagining creation (pp. 161–365). Brill. https://doi.org/10.1163/ej.9789004157651.i-424.37
Badalanova Geller, F. (2017). The Bible in folklore worldwide: South Slavic. In E. Ziolkowski (Ed.), The Bible in folklore worldwide: Vol. 1.1. A handbook of Biblical reception in Jewish, European Christian, and Islamic folklores (pp. 253–306). Walter De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110286724-015
Badura, W. (1903). Potrójna procesja. Lud, 9, 90.
Bible: English Standard Version. (2001). Bible Gateway. https://www.biblegateway.com/versions/English-Standard-Version-ESV-Bible/
Bin Gorion Berdyczewski, M. J. (1996). Żydowskie legendy biblijne (R. Stiller, Trans. & commentaries; Pts. 1–2). URAEUS.
Brückner, A. (1903). Literatura religijna w Polsce średniowiecznej: Vol. 2. Pismo święte i apokryfy. Skład Główny Księgarni Gebethnera i Wolffa.
Bystroń, J. S. (1980). Łańcuch szczęścia. In J. S. Bystroń, Tematy, które mi odradzano (pp. 52–84). PIW.
Clifford, J. (1983). On ethnographic authority. Representations, 2, 118–146. https://doi.org/10.2307/2928386
de Lubac, H. (1959). Éxegèse médiévale: Les quatres sens de l’Écriture. Aubier-Montaigne.
Dragadze, T. (1993). The domestication of religion under soviet communism. In C. M. Hann (Ed.), Socialism: Ideals, ideologies and local practice (pp. 148–156). Routledge.
Eliade, M. (1993). Sacrum, mit, historia: Wybór esejów (M. Czerwiński, Ed. & Introduction; A. Tatarkiewicz, Trans.). PIW.
Ginzberg, L. (1909). The Legends of the Jews (H. Shold, Trans.; Vol. 3). Jewish Publication Society of America.
Graves, R., & Patai, R. (1993). Hebrew myths: The Book of Genesis. Anchor Book.
Hernas, C. (1965). W kalinowym lesie: Vol. 1. U źródeł folklorystyki polskiej. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Kantyczka czyli pieśni nabożne w Kościele katolickim używane (new ed.). (1915). Nakładem Księgarni Józefa Zawadzkiego w Wilnie.
Kolberg, O. (1962). Dzieła wszystkie: Vol. 7. Krakowskie (Pt. 3). Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza; Polskie Wydawnictwo Muzyczne.
Księga Przysłów: Mądrość zaleca samą siebie. (2003). In Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Pallottinum. https://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=546
Kunczyńska-Iracka, A. (1980). Chrystus Frasobliwy i jego miejsce w tradycyjnej religijności ludowej. Polska Sztuka Ludowa – Konteksty, 34(4), 143–152.
Laurentin, R. (1989). Matka Pana: Krótki traktat teologii maryjnej (Z. Proczek, Trans.; integral ed., Vol. 1). Wyd. Ks. Marianów.
Leach, E. (1969). Genesis as myth and other essays. Jonathan Cape.
Meletinsky, E. M. (2000). The poetics of myth (G. Lanoue & A. Sadetsky, Trans.). Routledge. https://www.academia.edu/124450762/Eleazar_M_Meletinsky_The_Poetics_of_Myth_2000_
Minczew, G. (2006). Starotestamentowe teksty pseudokanoniczne w południowosłowiańskiej tradycji rękopiśmiennej. In G. Minczew & M. Skowronek (Eds.), Apokryfy i legendy starotestamentowe Słowian Południowych (pp. xvii–xlii). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Miron [Franko, I.]. (1896). IUzhnorusskaia paskhalʹnaia drama. Kievskaia starina, 54(6–7).
Naumow, A. (1976). Apokryfy w systemie literatury cerkiewnosłowiańskiej. Ossolineum.
Nowa kantyczka, czyli uzupełniony zbiór pieśni nabożnych. (1904). Nakład i druk Józefa Zawadzkiego.
O Morzu Tyberiadzkim (A. Kawecka, Trans.). (2006). In G. Minczew & M. Skowronek (Eds.), Apokryfy i legendy starotestamentowe Słowian Południowych (pp. 3–11). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Olędzki, J. (1971). Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej (A. Kutrzeba-Pojnarowa, Ed.). Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Olędzki, J. (1975). Pieśni wotywne. Polska Sztuka Ludowa, 29(4), 225–236.
Płacz i narzekanie Ojców Świętych przed narodzeniem Chrystusa Pana blisko 4000 tysiące lat w otchłaniach będących, aż do wstąpienia Chrystusa Pana do piekłów (W. K., Trans.). (1910). (n.p.).
Smoleń, W. (1987). Ilustracje świąt kościelnych w polskiej sztuce. Redakcja Wydawnictw KUL.
Starowieyski, M. (Ed.). (1986). Apokryfy Nowego Testamentu: Vol. 1. Ewangelie apokryficzne (Pt. 2). Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Tomicki, R. (1980). Ludowe mity o stworzeniu człowieka: Z badań nad synkretyzmem mitologicznym w Europie Wschodniej i Południowej oraz w Azji Północnej. Etnografia Polska, 24(2), 49–118.
Tomicki, R. (1981). Religijność ludowa. In M. Biernacka, M. Frankowska, & W. Paprocka (Eds.), Etnografia Polski: Przemiany kultury ludowej (Vol. 2, pp. 29–70). Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Unterman, A. (1991). Dictionary of Jewish lore and legend. Thames and Hudson.
Wasilewski, J. (2002). Śmieszny, diabelski, święty: O tricksterskim splocie wątków w postaci św. Piotra. In A. Engelking & M. Kapełuś (Eds.), Fascynacje folklorystyczne: Księga poświęcona pamięci Heleny Kapełuś (pp. 159–164). Agade.
Wstęp do Lamentacji. (2003). In Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Pallottinum. https://biblia.deon.pl/ksiega.php?id=31&wstep=1
Zowczak, M. (2000). Biblia ludowa: Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. Wydawnictwo Funna.
Zowczak, M. (2003). O długim trwaniu Polaków na Podolu. Imponderabilia tożsamości. In Ł. Smyrski & M. Zowczak (Eds.), Podole i Wołyń: Szkice etnograficzne (pp. 9–76). DiG.
Zowczak, M. (2007). Dwa Przymierza w religijności ludowej: Kontaminacje. Fundamenta Europaea, 4(6–7), 107–120.
Zowczak, M. (2019). The folk bible of Central-Eastern Europe (A. Korzeniowska & S. Sikora, Trans.). Peter Lang. https://doi.org/10.3726/b16090
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Magdalena Zowczak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
