Cykl apokaliptycznych egzegez wizji proroka Daniela w kontekście doktrynalnego sporu wschodniego chrześcijaństwa z judaizmem (na materiale kodeksu BN 12245)
DOI:
https://doi.org/10.11649/sm.1439Słowa kluczowe:
Bible, apocalyptic literature, Church Slavonic literature, Cyrillic manuscripts, Eastern Orthodox Church, Old Bulgarian literature, Old East Slavonic literatureAbstrakt
Series of eschatological exegeses in prophet Daniel’s visions in the context of the doctrinal dispute of Eastern Christianity and Judaism (about the manuscript BN 12245)
The Bible’s Book of Daniel, along with commentaries of St. Hippolytus of Rome, belongs to the most important sources of Christian knowledge about the end of the world and the Final Judgment. In the medieval Old Church Slavonic literature, the Book of Daniel functions not only as a part of the Old Testament canon (separately or with comments), but it is also present in historiography, and in particular in apocryphal literature. Prophet Daniel and his vision of four beasts are also the basis for preparation of new eschatological texts where the threads of the doctrinal dispute with Judaism are noticeable. Such writings include a series of visions of Prophet Daniel with commentaries, rarely encountered in Cyrillic manuscripts, featured in Codex BN 12245. The article presents a textological, historical and literary analysis of the text.
Cykl apokaliptycznych egzegez wizji proroka Daniela w kontekście doktrynalnego sporu wschodniego chrześcijaństwa z judaizmem (na materiale kodeksu BN 12245)
Biblijna Księga Daniela, wraz z komentarzami św. Hipolita Rzymskiego, należy do ważniejszych źródeł wiedzy chrześcijan na temat końca świata i Sądu Ostatecznego. W średniowiecznej literaturze cerkiewnosłowiańskiej materiał Księgi Daniela funkcjonuje nie tylko jako część korpusu kanonicznych pism Starego Testamentu (osobno lub z komentarzami), ale obecny jest też w historiografii, a zwłaszcza w literaturze apokryficznej. Postać proroka Daniela i jego wizja czterech bestii są też bazą opracowywania nowych tekstów o tematyce eschatologicznej, w których widoczne są wątki doktrynalnego sporu z judaizmem. Do takich pism zalicza się rzadko spotykany w rękopisach cyrylickich cykl komentowanych wizji proroka Daniela, jaki znajduje się w kodeksie BN 12245. W artykule przedstawiono analizę tekstologiczną i historycznoliteracką zabytków.
Bibliografia
Alexander, J. P. (1968). Medieval apocalypses as historical sources. American Historical Review, 73(4), 997–1018. https://doi.org/10.2307/1847386 DOI: https://doi.org/10.2307/1847386
Anisimova, T. V. (2009). Khronika Georgiia Amartola v drevnerusskikh spiskakh XIV–XVII vv. Moskva: Indrik.
Belokurov, S. A., Dolgov, S. O., Evseev, I. E., & Sokolov, M. I. (1902). O eresi zhidovstvuiushchikh: Novye materialy. Chteniia v Imperatorskom Obshchestve istorii i drevnosteĭ rossiĭskikh pri Moskovskom universitete, (3), 1–164.
Čertorickaja, T. V., & Miklas, H. (Eds.). (1994). Vorläufiger Katalog Kirchenslavischer Homilien des beweglichen Jahreszyklus aus Handschriften des 11.–16. Jahrhunderts vorwiegend ostslavischer Provenienz. Opladen: Westdeutscher Verlag. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-663-20257-8
Chertoritskaia, T. V. (1990). Torzhestvennik i Zlatoust v russkoĭ pis’mennosti XIV–XV vv. In Metodicheskie rekomendatsii po opisaniiu slaviano-russkikh rukopisnykh knig (vyp. 3, ch. 2, pp. 329–381). Moskva: Institut slovianovedeniia i balkanistiki AN SSSR.
Clavis Patrum Graecorum [CPG]. (1974–2003) (M. Geerard, Ed.) (Vols. 1–6). Turnhout: Brepols.
Corpus Christianorum. Clavis Apocryphorum Veteris Testamenti [CAVT]. (1998) (J.-C. Haelewyck, Ed.). Turnhout: Brepols.
Evseev, I. (1897). Kniga proroka Isaĭi v drevneslavianskom perevode. Sankt-Peterburg: Pechatnia S. P. IAkovleva.
Evseev, I. (1900). Zametki po drevne-slavianskomu perevodu Sv. Pisaniia. (IV). Izvestiia Otdeleniia Russkogo IAzyka i Slovesnosti, 5(3), 788–823.
Evseev, I. (1905). Kniga proroka Daniila v drevneslavianskom perevode: Vvedenie i teksty. Moskva: Tipografiia G. Lissnera i D. Sobko.
Evseev, I. (1916). Ocherki po istorii slavianskogo perevoda Biblii. Petrograd: Tipografiia M. Merkusheva.
Holovata, L. V., & Kol’bukh, M. M. et al. (Eds.). (2007). Kyrylychni rukopysni knyhy u fondakh L’vivs’koï naukovoï biblioteky im. V. Stefanyka NAN Ukraïny: Katalog (T. 1, XI–XVI st.). L’viv: Oriiana-Nova.
Iliev, I. I. (2014). Ipolitovoto Tŭlkuvanie na Kniga na prorok Daniil v rŭkopis 741 ot Bukureshtkiia dŭrzhaven arkhiv. Bulgaria Mediaevalis, 4–5/2013–2014 (Studies in honour of Professor Vassilka Tăpkova-Zaimova), 245–256.
Iliev, I. I. (2014). The Slavonic versions of Hippolytus of Rome`s Commentaries on the Book of Prophet Daniel. Scripta&e-Scripta, 13, 149–170.
Iliev, I. I. (2016). Niakoi osobeni leksemi v starobŭlgarskiia prevod na Ipolitovoto tŭlkuvanie na Kniga na prorok Daniil. Slavia Meridionalis, 16, 103–125. https://doi.org/10.11649/ sm.2016.008 DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2016.008
Istrin, V. M. (1897). Otkrovenie Mefodiia Patarskogo i apokrificheskie videniia Daniila v vizantiĭskoĭ i slaviano-russkoĭ literaturakh: Issledovanie i teksty. Moskva: Universitetskaia tipografiia. Strastnoĭ bul’var.
Ivanova, T. A. (1994). Mefodiev perevod Biblii (K voprosu o dostovernosti soobshcheniia XV glavy Zhitiia Mefodiia). In Perevody Biblii i ikh znachenie v razvitii dukhovnoĭ kul’tury slavian: Materialy Mezhdunarodnoĭ Bibleĭskoĭ konferentsii 1990 goda, posviashchennoĭ 75-letiiu Russkoĭ Bibleĭskoĭ komissii (pp. 49–52). Sankt-Peterburg: Izdatel’stvo Sankt-Petersburgskogo universiteta.
Kamchatnov, A., Mil’kov, V., & Polianskiĭ, S. (2002). (Eds.). Paleia tolkovaia. Moskva: Soglasie.
Kaszlej, A. (Ed.). (2011). Inwentarz rękopisów Biblioteki Kapituły Greckokatolickiej w Przemyślu. Warszawa: Wydawnictwo Biblioteki Narodowej. (Inwentarze rękopisów Biblioteki Narodowej, 2)
Lavrov, P. (1901). Apokrificheskie teksty. Sbornik Otdeleniia Russkogo IAzyka i Slovesnosti, 67(4), 1–39.
Linţa, E., Djamo-Diaconiţa, L., & Stoicovici, O. (1981). Catalogul manuscriselor slavo-române din Bucureşti. Bucureşti: Facultatea de limbi şi literaturi străine.
Miltenov, I. (2013). Glagolitsata v kirilski rŭkopisi kato tekstologicheski marker. In M. Kuczyńska & J. Stradomski (Eds.), Cyrylometodejski komponent kultury chrześcijańskiej Słowian w regionie karpackim: Historia, tradycje, odwołania (pp. 39–48). Kraków: Wydawnictwo Scriptum. (Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne, 8)
Miltenova, A. (1991). TSikŭlŭt ot istoriko-apokaliptichni tvorbi v Dragoloviia sbornik – proizkhod, iztochnitsi, kompozitsiia. Starobŭlgarska literatura, 25–26, 135–144.
Miltenova, A. (2004). Erotapokriseis: Sŭchineniia ot kratki vŭprosi i otgovori v starobŭlgarskata literatura. Sofiia: Izdatelstvo Damian IAkov.
Mircea, I. R. (2005). Repertorie de manuscrits Slaves en Roumanie: Auteurs Byzantins et Slaves. Sofia: Institut d’Etudes balkaniques.
Naumow, A., & Kaszlej, A. (Eds.) (with Naumow, E., & Stradomski, J.) (2005). Rękopisy cerkiewnosłowiańskie w Polsce: Katalog (2nd ed.). Kraków: Wydawnictwo Scriptum.
Nevostruev, K. I. (1868). Slovo sviatogo Ippolita ob antikhriste v slavianskom perevode po spisku ХІІ veka. Moskva: Sinodal’naia tipografiia.
Nikol’skiĭ, N. K. (1892). O literaturnykh trudakh mitropolita Klimenta Smoliaticha, pisatelia XII v. Sanktpeterburg: Tipografiia Imperatorskoĭ Akademii Nauk.
Nikolova, S. (2005). Sovremennye bolgarskie issledovaniia Vetkhogo Zaveta. In W. Moskovich & S. Nikolova, Jews and Slavs (Vol. 15, pp. 53–77). Jerusalim: Hebrew University of Jerusalim, Center for Slavic Languages and Literatures.
Patrologiae cursus completus. Series Graeca [PG]. (1857–1866) (J.-P. Minge, Ed.) (Vols. 1–161). Paris.
Petkanova, D., & Miltenova, A. (1993). Starobŭlgarska eskhatologiia: Antologiia. Sofiia: Slavia Orthodoxa.
Petrovskiĭ, N. (1909). K istorii „Otkroveniia Mefodiia Patarskogo” v zapadnoslavianskikh literaturakh. Izvestiia Otdeleniia Russkogo IAzyka i Slovesnosti, 14(3), 75–94.
Popov, A. N. (1881). Kniga bytiia nebesi i zemli (Paleia istoricheskaia) s prilozheniem sokrashchennoĭ palei russkoĭ redaktsii. Chteniia v Imperatorskom Obshchestve istorii i drevnosteĭ rossiĭskikh pri Moskovskom universitete, (1).
Pravoslavnaia Ėntsiklopediia, pod red. Patriarkha Moskovskogo i Vseia Rusi Kirilla [PĖ]. (2006a) (Vol. 12). Moskva: TSerkovno-nauchnyĭ tsentr Pravoslavnaia Ėntsiklopediia.
Pravoslavnaia Ėntsiklopediia, pod red. Patriarkha Moskovskogo i Vseia Rusi Kirilla [PĖ]. (2006a) (Vol. 14). Moskva: TSerkovno-nauchnyĭ tsentr Pravoslavnaia Ėntsiklopediia.
Prokhorov, G. M. (2001). «Stiazaniia» s iudeiami po sborniku Kirilla Belozerskogo (RNB, Kirillo-Belozerskoe sobr., № XII). Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 52, 168–191.
Skovronek, M. (2011). O spiske „Apokalipsisa” Psevdo-Mefodiia („Otkroveniia Mefodiia Patarskogo o poslednikh vremenakh”) iz Gosudarstvennogo arkhiva v Bukhareste. Palaeobulgarica, 35(3), 74–115.
Skowronek, M. (2013). Uwagi o dwóch odpisach palei historycznej: Ze zbiorów Lwowskiej Biblioteki Naukowej i Archiwum Państwowego w Bukareszcie. In J. Stradomski & M. Kuczyńska (Eds.), Cyrylometodejski komponent kultury chrześcijańskiej Słowian w regionie Karpackim: Historia, tradycje, odwołania (pp. 95–110). Kraków: Wydawnictwo Scriptum.
Skowronek, M. (2016). Palaea Historica: The second Slavic translation: Commentary and text. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. (Series Ceranea, 3) DOI: https://doi.org/10.18778/8088-082-5
Sobolevskiĭ, A. I. (1908). Novye trudy o „zhidovstvuiushchikh“ XV v. i ikh literature: Kritiko-bibliograficheskiĭ obzor: S prilozheniem „Placha Ieremii“ v perevode s evreĭskogo iazyka po belorusskoĭ rukopisi kontsa XV v. Universitetskie izvestiia, 48(10), 28–42.
Sreznevskiĭ, I. I. (1874). Skazaniia ob Antikhriste v slavianskikh perevodakh s zamechaniiami o slavianskikh perevodakh sv. Ippolita. Sankt Peterburg: Tipografiia Imperatorskoĭ Akademii Nauk.
Stradomski, I. (2016). Proizvedeniia triodnogo tsikla Klimenta Okhridskogo v slavianskikh rukopisiakh, khraniashchikhsia v Pol’she. Starobŭlgarska literatura, (53–54), 82–100.
Stradomski, J. (2011). O obecności i recepcji tekstów średniowiecznej literatury Słowian południowych w dawnej Rzeczypospolitej (uwagi o tekstach Jana Egzarchy Bułgarskiego w rękopisach cerkiewnych w Polsce). In M. Kuczyńska, W. Stępniak-Minczewa, & J. Stradomski. (Eds.), Piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie i sztuka cerkiewna w kulturze Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej (pp. 139–145). Kraków: Wydawnictwo Scriptum. (Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne, 6)
Stradomski, J. (2014). Rękopisy i teksty: Studia nad cerkiewnosłowiańską kulturą literacką Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej do końca XVI w. Kraków: Wydawnictwo Scriptum. (Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne, 10)
Sventsyts’kyĭ, I. (1906). Opys rukopysiv Narodnoho domu z kolektsiï Ant. Petrushevycha (ch. 1). L’vov: v drukarny Naukovoho Tovarystva im. Shevchenka.
Tăpkova-Zaimova, V., & Miltenova, A. (2011). Historical and apocalyptic literature in Byzantium and medieval Bulgaria. Sofia: Iztok-Zapad.
Thomson, F. (1998). The Slavonic translation of the Old Testament. In J. Krašovec (Ed.), Interpretation of the Bible (pp. 605–920). Ljubljana: Sheffield Academic Press.
Tolkovaia paleia 1477 goda: Vosproizvedenie Sinodal’noĭ rukopisi № 210. (1892) (Vyp. 1). Sanktpeterburg: Imp. Akad. nauk.
Tŭpkova-Zaimova, V., & Miltenova, A. (1996). Istoriko-apokaliptichnata knizhnina vŭv Vizantiia i v srednovekovna Bŭlgariia. Sofiia: Universitetsko izdatelstvo Sv. Kliment Okhridski.
Tvorogov, O. V. (1975). Drevnerusskie khronografy. Leningrad: Izdatel’stvo Nauka.
Tvorogov, O. V. (1985). Opisanie i klassifikatsiia spiskov sbornika Zlatoust. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 39, 278–284.
Tvorogov, O. V. (1987). Paleia Tolkovaia. In D. S. Likhachev (Ed.), Slovar’ knizhnikov i knizhnosti Drevneĭ Rusi: Vyp. 1. XI – pervaia polovina XIV v. (pp. 285–288). Leningrad: Izdatel’stvo Nauka.
Tvorogov, O. V., & Davydov, S. A. (1999). Letopisets ellinskiĭ i rimskiĭ: T. 1. Tekst. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Dimitriĭ Bulanin.
Vasil’ev, A. A. (1908). Zhitie sv. Grigentiia, ep. Omiritskogo. Vizantiĭskiĭ Vremennik, 14, 23–67.
Vodolazkin, E. G. (1996). Khronologiia russkoĭ khronografii, ch. 1. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 49, 22–35.
Vodolazkin, E. G. (1999). Khronologiia russkoĭ khronografii, ch. 2. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 51, 9–19.
Vodolazkin, E. G. (2001). Khronologiia russkoĭ khronografii, ch. 3. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 52, 79–97.
Vodolazkin, E. G. (2009). Kak sozdavalas’ Polnaia Khronograficheskaia Paleia, ch. 1. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 60, 327–353.
Vodolazkin, E. G. (2011). Kak sozdavalas’ Polnaia Khronograficheskaia Paleia, ch. 2. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 62, 175–200.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2017 Jan Stradomski
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
