Żydzi w dyskursie Kościoła katolickiego
DOI:
https://doi.org/10.11649/slh.2015.015Słowa kluczowe:
dyskurs Kościoła katolickiego, Sobór Watykański II, Żydzi, znaczenia językowe, dyskredytowanie, stereotypyAbstrakt
Artykuł opisuje ważne zmiany w dyskursie Kościoła katolickiego w odniesieniu do wyznawców judaizmu, które pojawiły się po Soborze Watykańskim II. Jedną z nich jest różnica pomiędzy stanem tekstów w dwóch różnych momentach: przed i po soborze. Dlatego pierwszą część artykułu autorka poświęca charakterystyce przedsoborowego (i w większości przedwojennego) dyskursu na temat Żydów, a część drugą – głównym kierunkom zmian spowodowanym realizacją postulatów soboru. Część trzecia pokazuje objawy kontynuacji starych, głęboko zakorzenionych schematów. Analiza częściowo odnosi się do ogólnych tekstów Kościoła, a częściowo do tekstów Kościoła publikowanych w Polsce.
Polski przedsoborowy dyskurs o Żydach był wyjątkowo negatywny. Liturgia katolicka przedstawiała Żydów jako tych, którzy torturowali i zabili Jezusa (mit bogobójcy). W kazaniach, listach duszpasterskich i katolickiej prasie Żydów pokazywano jako wrogów nie tylko chrześcijan, lecz szczególnie Polaków, ponieważ Kościół w Polsce zaangażował się w kreowanie narodowo i religijnie homogenicznego kraju pod sloganem „Polska dla Polaków”. Reprodukowano wszystkie tradycyjne mity (Żydzi jako szkodnicy, spiskowcy, rozpustnicy itd). Używano wiele środków lingwistycznych, by zdegradować Żydów, np. zdrobnienia, animalizację (czyli mówienie o Żydach jako o zwierzętach) czy tak zwany kakofemizm (czyli używanie słów o pejoratywnym znaczeniu), aby sprowokować uczucie moralnego i fizycznego obrzydzenia.
Po Vaticanum II treści reprodukujące przedstawienie Żydów jako bogobójców zostały usunięte z liturgii. Pozytywny obraz Żydów i judaizmu był konsekwentnie kreowany w naukach papieży Jana Pawła II i Benedykta XVI. Lingwistyczne środki podkreślają wspólnotę chrześcijan i Żydów (więź, bliskość, bracia, braterstwo, razem itd.). Papieże zobowiązują katolików do szanowania Żydów i pamięci Holokaustu, bezpośrednio zakazują jakichkolwiek przejawów antysemityzmu.
W Polsce po 1989 roku antyżydowskie tendencje znów ożyły, szczególnie w kręgach tak zwanych radiomaryjnych. Ponownie Żydzi oskarżani są o powodowanie szkód Polsce i Polakom, a język tych twierdzeń bardzo przypomina dyskursy przedsoborowe.
Bibliografia
Bukowski, K. (2004). Homilie. Niedziele i święta roku A. Kraków: „eSPe”.
Chabiński, S. (2004). Z Bogiem przez życie. Modlitewnik dla młodzieży. Ząbki: „Apostolicum”.
Chrostowski, W., & Rubinkiewicz, R. (Red.). (1990). Żydzi i judaizm w dokumentach Kościoła i nauczaniu Jana Pawła II (1965–1989). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.
Skarbiec modlitw i pieśni. Książka diecezjalna do nabożeństwa dla katolików każdego stanu i wieku… (1947). Katowice.
„Wielki Tydzień”. Przewodnik obrzędów i modlitw wielkotygodniowych. (1937). J. L. (Red.). Potulice.
***
Bobrowska, E. (2007). Obrazowanie społeczeństwa w mediach. Analiza radiomaryjnego dyskursu. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Bralczyk, J. (2007). O języku propagandy i polityki. Warszawa: Wydawnictwo Trio.
Cała, A. (2012). Żyd – wróg odwieczny? Antysemityzm w Polsce i jego źródła. Warszawa: Wydawnictwo Nisza.
Czajkowski, M. (2000). Ekumeniczny akt pokuty. Przegląd Pastoralno-Homiletyczny, (4).
Finkelstein, N. G. (2001). Przedsiębiorstwo holokaust. (M. Szymański, Tłum.). Warszawa: „Volumen”.
Fry, H. P. (Red.). (2003). Dialog chrześcijańsko-żydowski. Antologia tekstów. (E. Dargiewicz & A. Kuśmirek, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.
Garpiel, R. (2003). Perswazja w przekazach kaznodziejskich na przykładzie homilii Jana Pawła II wygłaszanych podczas pielgrzymki do Polski w 1979 roku. Kraków: „Nomos”.
Goldhagen, D. J. (2005). Niedokończony rozrachunek. Rola Kościoła katolickiego w Holocauście i niedopełniony obowiązek zadośćuczynienia. (H. Jankowska, Tłum.). Warszawa: „Sic!”.
Janion, M. (2006, maj 27–28). Moje herezje antynarodowe. Gazeta Wyborcza.
Klemperer, V. (1989). LTI. Notatnik filologa. (J. Zychowicz, Tłum.). Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza.
Korolko, M. (2001). „Mąż Boleści” w staropolskich pieśniach pasyjnych. W P. Nowaczyński (Red.), Chrystus w literaturze polskiej. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski.
Kowalski, S., & Tulli, M. (2003). Zamiast procesu. Raport o mowie nienawiści. Warszawa: W.A.B.
Krzeszowski, T. P. (1998). Aksjologiczne aspekty metafor. W W. Kubiński, R. Kalisz, & E. Modrzejewska (Red.), Językoznawstwo kognitywne. Wybór tekstów. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Makuchowska, M. (2011). Od wrogów do braci. Posoborowe zmiany w dyskursie Kościoła katolickiego. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Michałowska, T. (2006). Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Modras, R. (2004). Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933–1939. ( W. Turopolski, Tłum.). Kraków: Homini.
Musiał, S. (2001). Sabotaż teologiczny. Wprost, (15). Pobrano z http://www.wprost.pl/ar/9764/Sabotaz-teologiczny/?pg=1
Muszyński, H. (1990). Wstęp. W W. Chrostowski & R. Rubinkiewicz (Red.), Żydzi i judaizm w dokumentach Kościoła i nauczaniu Jana Pawła II (1965–1989). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej. Nostra aetate. (2009). Deklaracja Soboru Watykańskiego II o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich „Nostra aetate”. Pobrano z http://religie.wiara.pl/doc/471908.Nostra-aetate-Deklaracja-Soboru-Watykanskiego-II-o-stosunku
Pałka, D. (2006). Kościół katolicki wobec Żydów w Polsce międzywojennej. Kraków: „Nomos”.
Petuchowski, J. J., & Thoma, C. (1995). Leksykon dialogu chrześcijańsko-żydowskiego. (J. Kruczyńska, Tłum.). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.
Puzynina, J. (1992). Język wartości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Sieg, U. (1989, grudzień 22). Die Verjudung des deutschen Geistes. Die Zeit, s. 50.
Skowronek, K. (2006). Między sacrum a profanum. Studium językoznawcze listów pasterskich Konferencji Episkopatu Polski (1945–2005). Kraków: LEXIS.
SJPSz – Szymczak, M. (Red.). (1981). Słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Tokarska-Bakir, J. (2008). Legendy o krwi. Antropologia przesądu. Warszawa: W.A.B.
Tokarska-Bakir, J. (2012). Okrzyki pogromowe. Szkice z antropologii historycznej Polski lat 1939–1946. Wołowiec: Czarne.
Wenzel, K. (2007). Mała historia Soboru Watykańskiego II. (J. Zychowicz, Tłum.). Kraków: Wydawnictwo WAM.
Wiltgen, R. M. (2001). Ren wpada do Tybru. Historia Soboru Watykańskiego II. (A. Słowik, Tłum.). Poznań: Klub Książki Katolickiej.
Wojtyska, H. D., & Kopeć, J. J. (Red.). (1981). Męka Chrystusa wczoraj i dziś. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski.
Woźniak, E. (2007). Ofiary i krzywdziciele. Studium postaci w przedtrydenckim piśmiennictwie pasyjnym. Analiza językoznawcza. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Zuberbier, A. (1990). Wprowadzenie. W W. Chrostowski & R. Rubinkiewicz (Red.), Żydzi i judaizm w dokumentach Kościoła i nauczaniu Jana Pawła II (1965–1989). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2014 Marzena Makuchowska
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
