Kronika rodziny Alexander
DOI:
https://doi.org/10.11649/ch.2020.015Słowa kluczowe:
rodzina Alexander, Żydzi, przedsiębiorcy, ZagrzebAbstrakt
W tekście zaprezentowana jest historia rodziny Alexander (Aleksander), żydowskiej rodziny z Zagrzebia, która prawie przez sto lat odgrywała ważną rolę w gospodarczym, kulturalnym i społecznym życiu miasta oraz całej Chorwacji. W czasie osiedlenia się w Zagrzebiu wszyscy członkowie rodziny byli wyznawcami judaizmu, jednak do 1941 roku większość z nich przeszła na katolicyzm, a jeden z nich dołączył do wyznawców kościoła ewangelickiego. Rodzina do Zagrzebia przybyła w połowie XIX wieku z terenu Gradišće (Burgenland). Po osiedleniu się zaczęła działać w handlu, a ponieważ członkowie rodziny byli niezwykle pracowici, już przed końcem XIX wieku rodzina stała się jedną z najbardziej szanowanych i majętnych, zarówno w Zagrzebiu, jak i w Chorwacji, a nawet poza nią. Już w drugim pokoleniu członkowie rodziny wyróżniali się jako znakomici lekarze, prawnicy, inżynierowie, artyści, profesorowie i przedsiębiorcy. W Zagrzebiu zawierali małżeństwa z członkami wpływowych rodzin, zarówno żydowskich, jak i katolickich, pozostawali w stosunkach towarzyskich z lokalną elitą i w ten sposób zyskali wysoki status w otoczeniu. Byli kosmopolitami: życie dzielili między Zagrzeb i Wiedeń, a i Budapeszt nie był im obcy. Wśród nich swoimi talentami wyróżniali się bracia Aleksander/Šandor (1866–1929) i Samuel David (1862-1943). Byli szanowanymi przemysłowcami: założyli zagrzebski browar, fabrykę słodu, olejarnię, cementownię i inne obiekty przemysłowe w Zagrzebiu. Zasiadali w zarządach kilku zagrzebskich banków, założyli także kilka towarzystw przemysłowych. Wyróżnili się w czasie I wojny światowej, a Aleksander otrzymał węgierski tytuł szlachecki za swoją działalność humanitarną. Okres Królestwa SHS/Jugosławii również nie zagroził ich pozycji, co więcej – nadal z powodzeniem pracowali i działali. Po wybuchu II wojny światowej większość członków rodziny opuściła Niezależne Państwo Chorwackie, kilkoro z nich zginęło w czasie Holokaustu. Obecnie potomkowie tej wielkiej rodziny mieszkają w Izraelu, Stanach Zjednoczonych Ameryki, we Włoszech oraz w Zagrzebiu, a o ich obecności w historii miasta świadczą schody na Tuškanacu, które noszą imię Šandora Alexandra Sesveckiego.
Bibliografia
Aleksander, Jonas (Alexander). (n.d.). In Židovski biografski leksikon. Retrieved November 21, 2019, from https://zbl.lzmk.hr/?p=2977
Aust, C. (2018). The Jewish economic elite: Making modern Europe. Indiana University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt2204p4w DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctt2204p4w
Čapková, K. (2000). Jewish elites in the 19th and 20th centuries, The B’nai B’rith Order in Central Europe. Judaicae Bohemiae, 36(1), 119–142.
Despot, M. (1983). Aleksander, Samuel D. (Alexander). In N. Kolumbić (Ed.), Hrvatski biografski leksikon (pp. 71–72). Jugoslavenski leksikografski zavod.
Dobrovšak, L. (2007). Razvoj židovskih zajednica u Kraljevini Hrvatskoj i Slavoniji (1783–1873) [Unpublished doctoral dissertation]. Sveučilište u Zagrebu.
Freidenreich, H. P. (1979). The Jews of Yugoslavia: A quest for community. The Jewish Publication Society of America.
Frojmovics, K., Komoróczy, G., Pusztai, V., & Strbik, A. (1999). Jewish Budapest, monuments, rites, history. CEU Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9789633865200
Goldstein, I. (1994). Židovi na Gradecu od 14. stoljeća do 1848. godine. In I. Kampuš (Ed.), Zagrebački Gradec 1242.-1850. (pp. 293–303). Grad Zagreb.
Goldstein, I. (1998). Zagrebačka židovska općina od osnutka do 1941. In O. Kraus (Ed.), Dva stoljeća povijesti i kulture Židova u Zagrebu i Hrvatskoj (pp. 12–18). Židovska općina Zagreb.
Halper, P. (2012). „Die jüdische Gemeinde in Güssing.” Vertreibungen, “Arisierungen” und Rückstellungen [Master’s thesis, Universität Wien]. http://othes.univie.ac. at/25127/1/2012-12-31_0609336.pdf
Iveljić, I. (2007). Očevi i sinovi: Privredna elita Zagreba u drugoj polovici 19. stoljeća. Leykam International.
Josip Josef Aleksander. (n.d.). Geni. Retrieved December 6, 2019, from https://www. geni.com/people/Josip-Aleksander/6000000049213371881
Julija Alexander. (n.d.). Geni. Retrieved December 2, 2019, from https://www.geni. com/people/Julija-Alexander/6000000049211371788
Kolar, M. (2002). Zagrebačka pivovara do 1945. Hrvatska revija, 2(3), 33–40.
Kolar, M. (2012). Prehrana u Hrvatskoj tijekom 1918. godine. In Ž. Holjevac (Ed.), 1918. u hrvatskoj povijesti (pp. 73–96). Matica Hrvatska.
Kolar-Dimitrijević, M. (1992). Presjek kroz rad Zagrebačke pivovare d.d. do 1945. godine. Časopis za suvremenu povijest, 24(2), 149–168.
Kolar-Dimitrijević, M. (1998). Društvo čovječnosti 1846-1946. Židovska općina Zagreb.
Lukšić, I. (1999). Ruski emigranti u Hrvatskoj između dva svjetska rata. In I. Lukšić, Hrvatska –Rusija:
Kulturno-povijesne veze (pp. 33–46). Društvo hrvatskih književnika; Biblioteka Relations.
Macdonogh, G. (2012). In search of Vienna’s vanished elite. Standpoint. https:// standpointmag.co.uk/issues/march-2012/features-march-12-in-search-of-viennas-vanished-jewish-elite-giles-macdonogh-rinstrasse-zwieback-family/
Mayer, V. (1939). Dobrotvorno društvo “Prehrana” 1914. –1939. Union grafički nakladni zavod.
McCagg, W. O., Jr. (1986). Jewish nobles and geniuses in modern Hungary. Columbia University Press.
McCagg, W. O., Jr. (1989). Austria’s Jewish nobles, 1740-1918. The Leo Baeck Institute Year Book, 34(1), 163–183. https://doi.org/10.1093/leobaeck/34.1.163 DOI: https://doi.org/10.1093/leobaeck/34.1.163
Mirnik, I. (1995). Obitelj Alexander ili kratka kronika izbrisanog vremena. Radovi Zavoda za hrvatsku povijest, 28, 96–127.
Mirnik, I. (1996a). The Alexanders, or the history of a Zagreb Family in past perfect. In J. Domaš Nalbantić (Ed.), Family (pp. 37–52). Zagreb Jewish Community.
Mirnik, I. (1996b). Obitelj Alexander ili povijest jedne zagrebačke obitelji u pluskvamperfektu. In J. Domaš Nalbantić (Ed.), Obitelj (pp. 37–54). Kulturno društvo Miroslav Šalom Freiberger.
Mirnik, I. (2012). Referat dr. Viktora Alexandera caru Carlu. In Ž. Holjevac (Ed.), 1918. u hrvatskoj povijesti (pp. 395–417). Matica Hrvatska.
Patai, R. (1996). The Jews of Hungary, history, culture, psychology. Wayne State University Press
Rozenblit, L. M. (1993). The Jews of Vienna, 1867-1914: Assimilation and identity. State University of New York.
Schwarz, G. (1903). Prilozi k povijesti Židova u Hrvatskoj: Iz starine zagrebačke općine 1806-1845. Vjesnik kr. Hrvatsko-slavonsko-dalmatinskog Zemaljskog arkiva, 1903, 89–104.
Schwarz, G. (1939). Povijest zagrebačke židovske općine od osnutka do 50-tih godina 19. vijeka. Gaj.
Silber, K. M. (Ed.). (1992). Jews in the Hungarian economy 1760-1945: Studies dedicated to Moshe Carmilly-Weinberger in his eightieth birthday. The Magnes Press, The Hebrew University.
Švob, M. (2004). Židovi u Hrvatskoj – židovske zajednice / Jews in Croatia-Jewish communities (Vol. 1). K. D. Miroslav Šalom Freiberger; Židovska općina Zagreb.
Švob, M. (2010). Židovska populacija u Hrvatskoj i Zagrebu. Židovska općina Zagreb; Istraživački i dokumentacijski centar CENDO.
Wistrich, S. R. (1990). The Jews of Vienna in the age of Franz Joseph. Oxford University Press. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv1rmk7c
Zakošek, B. (2002). Obitelj Aleksander. Vjesnik Državnog arhiva u Rijeci, 42–43, 121–153.
Zakošek, B. (2003). Irina u obitelji Aleksander, Irina Aleksander. In I. Lukšić (Ed.), Svi životi jedne ljubavi (pp. 333–352). Hrvatsko filološko društvo; Naklada Jesenski i Turk.
Žinić, S. (2001). Radovi ruskih emigranata u Hrvatskoj. Književna smotra, 33(1), 119–124.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2020 Ljiljana Dobrovsak, Ivana Žebec Šilj
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
