Pieśń jako zapis cierpienia w sytuacji granicznej (na przykładzie Dnia pierwszego września roku pamiętnego)
DOI:
https://doi.org/10.11649/a.3572Słowa kluczowe:
pieśń ludowa, II wojna światowa, cierpienie, sytuacja graniczna, tożsamość zbiorowaAbstrakt
W artykule podjęto rozważania nad pieśnią Dnia pierwszego września roku pamiętnego jako swoistym wyrazem zbiorowego cierpienia społeczeństwa polskiego wobec sytuacji granicznej, jaką była II wojna światowa. Opierając się na koncepcji Karla Jaspersa o sytuacji granicznej, autor bada, jak pieśń stała się medium wyrażającym emocje, straty i nadzieje wspólnoty. W tekście źródłowym podjęto temat zniszczenia Warszawy, głodu i bezradności jednostek, tworząc obraz traumatycznych doświadczeń, które konsolidowały społeczność i nadały jej tożsamość poprzez wspólne przeżywanie trudnych emocji. Autor wskazuje także na rolę pieśni jako narzędzia przechowywania pamięci i elementu budowania duchowej siły wspólnoty. Analiza ukazuje pieśń jako akt zbiorowego oporu oraz „terapii”, który pomaga społeczeństwu przetwarzać doświadczenie wojny i odbudować wspólnotową tożsamość.
Bibliografia
Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa: Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych (A. Kryczyńska-Pham, Tłum.). Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Bartmiński, J. (Red.). (2011). Lubelskie: Cz. 3. Pieśni i teksty sytuacyjne. Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk; Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej; Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia.
Czubala, D. (2017). Pamięć Zagłady w narracji folklorystycznej. Zagłada Żydów: Studia i materiały, 13, 203–229. https://doi.org/10.32927/ZZSiM.357
Domańska, E. (2007). „Zwrot performatywny” we współczesnej humanistyce. Teksty Drugie, 5, 48–61.
Gilbert, S. (2023). Music in the Holocaust: Confronting life in the Nazi ghettos and camps. Clarendon Press.
Grochowski, P. (2004). Poruszyć skały: O sposobach i okolicznościach wykonywania pieśni dziadowskich. Czas Kultury, 2–3, 73–81.
Grochowski, P. (2009). Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Grysińska-Jarmuła, K. (2011). Muzyka jako forma oporu społecznego wobec władzy w okresie stanu wojennego. W A. Kłaput-Wiśniewska (Red.), Muzyka i polityka (ss. 197–211). Wydawnictwo Uczelniane Akademii Muzycznej im. F. Nowowiejskiego.
Halbwachs, M. (1969). Społeczne ramy pamięci (M. Król, Tłum.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Halbwachs, M. (1980). The collective memory (F. J. Ditter Jr. & V. Yazdi Ditter, Tłum.). Harper & Row Colophon Books.
Jaspers, K. (1978). Sytuacje graniczne (M. Skwieciński, Tłum.). W R. Rudziński (Red.), Jaspers (ss. 186–242). Wiedza Powszechna.
Kapusta, A. (2017). Gestalt pieśni: Terapeutyczny aspekt wykonań wiejskich tradycji muzycznych w opowieściach mówionych (przyczynek do badań i praktyki tekstoterapeutycznej). Przegląd Biblioterapeutyczny, 7(1), 161–172.
Kobierzycki, T. (1998). Cierpienie jako sytuacja graniczna. W K. Imieliński (Red.), Medycyna u progu XXI wieku. Humanitarne aspekty medycyny (ss. 46–60). Mała Poligrafia Redemptorystów.
Kobylański, D. (2021). Poetyka polskiej pieśni dziadowskiej. W S. Rusakov & W. Możgin (Red.), Humanitarnyĭ korpus: Zbirnyk naukovykh stateĭ z aktualʹnykh problem filosofiï, kulʹturolohïï, istorïï, psykholohïï ta pedahohiky / Humanitarian corpus: Collection of scientific articles on contemporary problems of philosophy, cultural studies, psychology, pedagogy and history (T. 1/41, ss. 89–96). Nilan-Ltd.
Kosokoff, S., & Carmichael, C. W. (1970). The rhetoric of protest: Song, speech, and attitude change. The Southern Speech Journal, 35(4), 295–302. https://doi.org/10.1080/10417947009372062
Krajewska, A. (2021). Historia pieśnią pisana: Pieśni powstańcze w zbiorach Adolfa Dygacza. Literatura Ludowa, 65(1), 37–53. https://doi.org/10.12775/LL.1.2021.003
Michajłowa, K. (2010). Dziad wędrowny w kulturze ludowej Słowian (H. Karpińska, Tłum.). Oficyna Naukowa.
Nyrkowski, S. (Oprac.). (1973). Karnawał dziadowski: Pieśni wędrownych śpiewaków (XIX–XX w.). Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Pietryga, A. (2022). Timor, ira, despectio. O postsekularnej retoryce międzywojennej awangardy. Res Rhetorica, 9(3), 5–24. https://doi.org/10.29107/rr2022.3.1
Piszkalski, H. (1978). Problem „sytuacji granicznych” w ujęciu Karla Jaspersa. Analecta Cracoviensia, 10, 99–116. https://doi.org/10.15633/acr.2948
Rozmarynowska, K. (2012). Sytuacja graniczna jako moment doświadczenia siebie w ujęciu Karla Jaspersa. Studia Philosophiae Christianae, 48(3), 165–183.
Stanisz, A. (2018). Antropologia dźwięku wobec protestów społecznych i politycznych. Prace Etnograficzne, 46(1), 89–115. https://doi.org/10.4467/22999558.PE.18.005.8686
Szacka, B. (2006). Czas przeszły, pamięć, mit. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Szewera, T. (1975). Niech wiatr ją poniesie: Antologia pieśni z lat 1939–1945. Wydawnictwo Łódzkie.
Szpociński, A. (2006). Formy przeszłości a komunikacja społeczna. W A. Szpociński & P. T. Kwiatkowski (Red.), Przeszłość jako przedmiot przekazu (ss. 7–66). Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Tarkowska, E. (1992). Czas w życiu Polaków. Wydawnictwo IFiS PAN.
Wieczorkiewicz, B. (1968). Gwara warszawska dawniej i dziś. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Załęski, G. (1958). Satyra w konspiracji 1939–1944. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.
Dnia pierwszego września. (b.d.-a). Blisko Polski. https://bliskopolski.pl/muzyka/piesni-patriotyczne/wojenne-i-partyzanckie/dnia-pierwszego-wrzesnia/
Dnia pierwszego września. (b.d.-b). Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki. https://bibliotekapiosenki.pl/utwory/Dnia_pierwszego_wrzesnia
Szurek, K. (b.d.). Wojenna piosenka zakorzeniona w wielowiekowej tradycji: „Dnia pierwszego września roku pamiętnego”. Historia: Poszukaj. Portal Edukacyjny. https://www.historiaposzukaj.pl/wiedza,muzyka,967,muzyka_dnia_pierwszego_wrzesnia.html
![Okładka 22 numeru czasopisma. [The cover of the 22nd issue of the journal.]](https://journals.ispan.edu.pl/public/journals/2/cover_issue_175_en.jpg)
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Dawid Kobylański
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
