Mikrotoponimia wsi Wojkuńce i Składańce w rejonie werenowskim na Białorusi (na materiale zebranym na przełomie XX i XXI wieku)
DOI:
https://doi.org/10.11649/abs.3350Słowa kluczowe:
mikrotoponimia, powiat lidzki (Polska przedwojenna), rejon werenowski (Białoruś), pogranicze bałtycko-słowiańskie, etymologiaAbstrakt
Artykuł prezentuje analizę nazw terenowych wsi Wojkuńce i Składańce położonych w rejonie werenowskim na Białorusi (dawny powiat lidzki w przedwojennej Polsce). Z badań historycznych wynika, że miejscowości powstały w wyniku czternastowiecznej kolonizacji przez ludność zachodniobałtycką z pruskiej ziemi Barty (Barcji); mieszkańcy tych wsi byli nazywani dawniej barciakami (jedna z wersji gwarowych). Celem artykułu jest ustalenie, czy i w jakim stopniu osadnictwo i późniejsze kontakty językowe wpłynęły na współczesne miejscowe nazewnictwo terenowe (nazwy pól, lasów, mokradeł itd.). Artykuł ma charakter materiałowo-interpretacyjny. Analiza mikrotoponimii wykazała, że większość nazw ma związek z topografią terenu, inne – to nazwy odantroponimiczne, rzadziej występują nazwy kulturowe. W materiale onimicznym przeważają derywaty semantyczne, a wśród derywatów słowotwórczych najczęstsze są nazwy odapelatywne oraz nazwy odosobowe. Poświadczone są zarówno liczne lituanizmy, jak i nazwy słowiańskie (głównie białoruskie, pojedyncze polskie i rosyjskie). Opracowanie dowodzi, że gwara litewska w obu wsiach, zarówno w Wojkuńcach, jak i w Składańcach, nie jest obecnie używana, a litewskie nazwy terenowe zanikają.
Bibliografia
Ananiewa, N. (1993). Mikrotoponimia w gwarach polskich pogranicza słowiańsko-bałtyckiego. In S. Warchoł (Ed.), Systemy onomastyczne w słowiańskich gwarach mieszanych i przejściowych (pp. 39–48). Wydawnictwo UMCS.
Anonim. (1898). Obszar języka litewskiego w guberni wileńskiej [Osobne odbicie z: Materyały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne t. III]. Nakł. Akademii Umiejętności.
Bednarczuk, L. (1999). Litewsko-słowiańskie pogranicze językowe w pierwszej połowie XX wieku w świetle badań Olgierda Chomińskiego. Acta Baltico-Slavica, 24, 95–105.
Bіryla, M., & Matskevіch, IU. (Eds.). (1974). Mіkratapanіmіia Belarusі: Matėryialy [MB]. Navuka i tėkhnika.
Biryla, M., & Vanahas, A. (1968). Litoŭskiia ėlementy ŭ belaruskaĭ anamastytsy. Navuka i tėkhnika.
Bubnovich, I., & Siplivenia, ZH. (2012). Shliakhi ŭtvarėnnia aĭkonimaŭ Hrodzenshchyny: Rodavyia i patranimichnyia nazvy. Vesnik Hrodzenskaha dziarzhaŭnaha ŭniversitėta imia IAnki Kupaly: Seryia 3: Filalohiia. Pedahohika. Psikhalohiia, 2012(1(127)), 49–57.
Chlebowski, B., Walewski, W., & Sulimierski, F. (Eds.). (1880–1902). Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich [SGKP] (Vols. 1–15). Nakł. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego.
Chomiński, O., & Bednarczuk, L. (2010). Obszar językowy litewski w państwie polskim 1927–1933. Acta Baltico-Slavica, 34, 197–261. https://doi.org/10.11649/abs.2010.014
Dobrosielska, A. (2013). Opór Prusów wobec zakonu krzyżackiego w dobie podboju i budowy władztwa krzyżackiego: Szkic z antropologii politycznej Prusów. Komunikaty Mazursko-Warmińskie, 2013(3), 445–478.
Dzenis, A. (2016, July 4). Prusowie: utraceni kuzyni Łotyszów i Litwinów. Przegląd Bałtycki. Retrieved September 3, 2020, from https://przegladbaltycki.pl/2810,prusowie-utraceni-kuzyni-lotyszow-litwinow.html
Eišiškės/Ejszyszki. (1926). Mapa Taktyczna Polski 1:100 000 /1924–1939/. Retrieved December 15, 2022, from http://igrek.amzp.pl details.php?id=3735
Filinowicz, A. (2018). Mikrotoponimia dawnego powiatu sokólskiego. Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku.
Garshva, K. (1990). Tipologiia sovremennogo baltiĭskogo dvuiazychiia. In M. Kondratiuk (Ed.), Bałto-słowiańskie związki językowe (pp. 111–116). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Garšva, K. (2002). Pelesos-Varanavo apylinkių šnekta. In N. Vėlius (Ed.), Lydos krašto lietuviai: Monografija (Vol. 2, pp. 566–575). Poligrafija ir informatyka.
Girdenis, A., & Zinkevičius, Z. (1966). Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. Kalbotyra, 14,139–147. https://doi.org/10.15388/Knygotyra.1966.18940
Górski, T. (1970). Stosunek biskupa Jerzego Matulewicza do spraw językowych w diecezji wileńskiej 1918–1925. No publisher.
IAshkin, I. (2004). Mova Voranaŭshchyny. In H. Pashkoŭ (Ed.), Pamiats´: Historykadakumental´naia khronika Voranaŭskaha raiona (pp. 472–476). Belaruskaia ėntsyklapedyia.
IAshkin, I. (2005). Sloŭnik belaruskikh miastsovykh heahrafichnykh tėrminaŭ. Belaruskaia navuka.
Jurkiewicz, J. (1994). Osadnictwo polskie w Wielkim Księstwie Litewskim w świetle badań historycznych. Acta Baltico-Slavica, 22, 237–255.
Karłowicz, J. (1907). Słownik gwar polskich [SGP] (Vol. 5). Nakł. Akademii Umiejętności.
Kol´kasts´ nasel´nitstva naselenykh punktaŭ Hrodzenskaĭ voblastsi Belarusi pavodle perapisu 2019 hoda. (n.d.). Retrieved January 18, 2023, from http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm
Kondratiuk, M. (1974). Nazwy miejscowe południowo-wschodniej Białostocczyzny. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kondratiuk, M. (1985). Elementy bałtyckie w toponimii i mikrotoponimii regionu białostockiego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kondratiuk, M. (1995). O metodologii badań onomastycznych na pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim i słowiańsko-bałtyckim. In M. Kondratiuk (Ed.), Badania dialektów i onomastyki na pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim (pp. 195–203). Uniwersytet Warszawski, Filia w Białymstoku, Zakład Filologii Wschodniosłowiańskich.
Kondratiuk, M. (2016). Nazwy geograficzne i osobowe Białostocczyzny. Orthdruk.
Kozłowska-Doda, J. (2021). Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań terenowych z przełomu XX i XXI w.). Wydawnictwo Werset.
Kryvitski, A. (2003). Dyialektalohiia belaruskaĭ movy. Vyshėĭshaia shkola.
Łapicz, C. (1973). Apelatywy geograficzne w nazwach miejscowości powiatu sokólskiego. Acta Universitatis Nicolai Copernici: Filologia Polska, 10(57), 53–69.
Łapicz, C. (1977). Leksykalne i semantyczne zróżnicowanie nazw dróg i ścieżek w ruskich gwarach Białostocczyzny. Acta Universitatis Nicolai Copernici: Filologia Polska, 12(80), 31–54.
Łapicz, C. (1981). Terminologia geograficzna w ruskich gwarach Białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Lauchiute, IU. (1982). Slovar´ baltizmov v slavianskikh iazykakh. Nauka – Leningradskoe otdelenie.
Lietuvių kalbos žodynas [LKŽ].(n.d.). Retrieved February 14, 2023, from http://lkz.lt/
Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė [LVGDB]. (n.d.). Retrieved February 14, 2023, from https://ekalba.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacine-duomenu-baze/
Marcinkiewicz, J. (2003). Polsko-litewskie kontakty językowe na Suwalszczyźnie. Katedra Skandynawistyki i Baltologii UAM.
Martynaŭ, V., & Tsykhun, H. (Eds.). (1978–). Ėtymalahichny sloŭnik belaruskaĭ movy [ĖSBM] (Vols. 1–). Navuka i tėkhnika (Belaruskaia navuka).
Matskevich, IU. (Ed.). (1979–1986). Sloŭnik belaruskikh havorak paŭnochna-zakhodniaĭ Belarusi i iae pahranichcha [SBHP] (Vols. 1–5). Navuka i tėkhnika.
Mikulėnienė, D. (2018). Lietuvių tarmėtyra: Genezė, raida ir paradigminiai lūžiai (Pt. 1). Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras.
Mrózek, R. (1990). System mikrotoponimiczny Śląska Cieszyńskiego XVIII wieku. Uniwersytet Śląski.
Mrózek, R. (2016). Sfera onimiczna języka i jej właściwości kategorialno-funkcjonalne. Instytut Języka Polskiego PAN.
Nalepa, J. (1968). Słowiańszczyzna północno-zachodnia: Podstawy jedności. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Nalepa, J. (1981). W sprawie siedzib Jaćwięgów. Rocznik Białostocki, 14, 117–137.
Obrębska-Jabłońska, A. (1969). Elementy litewskie w mikrotoponimii wschodniej Białostocczyzny. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 8, 261–270.
Ochmański, J. (1972). Skolwa i Borcie: Zachodniobałtyjskie osadnictwo na Litwie średniowiecznej. In Z polskich studiów slawistycznych: Vol. 3. Prace na VII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Warszawie: Historia (pp. 83–89). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Ochmański, J. (1986). Obcoetniczne osadnictwo na Litwie w XIII i XIV w. In J. Ochmański, Dawna Litwa: Studia historyczne (pp. 55–74). Wydawnictwo Pojezierze.
Otrębski, J. (1932). Wschodniolitewskie narzecze twereckie: Pt. 3. Zapożyczenia słowiańskie. Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności.
“Parushaiuts´ mizhnarodnyia abaviazki”: Shto kazhuts´ u Litve pra rusifikatsyiu litoŭskikh shkol u Belarusi. (2022, July 11). Hrodna.life. Retrieved February 14, 2023, from https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/2022/07/11/lito-skija-shkoly/
Pashkoŭ, H. (Ed.). (2004). Pamiats´: Historyka-dakumental´naia khronika Voranaŭskaha raiona. Belaruskaia ėntsyklapedyia.
Rieger, J. (2014). Słownictwo polszczyzny gwarowej na Brasławszczyźnie. Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa.
Rusakevich, IU. (1973). Nekotorye toponimy, mikrotoponimy i gidronimy iugo-vostochnoĭ chasti Litovskoĭ SSR. In V. Martynov (Ed.), Pol´skie govory v SSSR (Pt. 1, pp. 147–176). Nauka i tekhnika.
Sadoŭskaia, A., & Savitskaia, T. (2012). Mikrataponimy viosak Paliatskishskaha sel´skaha saveta Voranaŭskaha raiona. In Filalahichnae kraiaznaŭstva Hrodzenshchyny (Matėryialy i dasledavanni): Zbornik navukovykh artykulaŭ da 100-hoddzia z dnia naradzhėnnia Maksima Tanka (pp. 129–134). IUrSaPrynt.
Safarewicz, J. (1947). Rozmieszczenie nazw na -iszki na pograniczu słowiańsko-litewskim. Sprawozdania PAU, 48, 36–74.
Safarewicz, J. (1956). Litewskie nazwy miejscowe na -iszki. Onomastica, 2, 15–63.
Shamiakin, I. (Ed.). (1989). Ėtnahrafiia Belarusi. Vydavetstva BelĖn.
Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych: Vol. 7: Pt. 1. Województwo nowogródzkie. (1923). Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego.
Smoczyński, W. (1984). Pochodzenie litewskiej nazwy miejscowej Pilsūdai, pol. Piłsudy. Onomastica, 29, 115–126.
Smoczyński, W. (2001). Język litewski w perspektywie porównawczej. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Smoczyński, W. (2016). Słownik etymologiczny języka litewskiego (2nd rev. ed., significantly enlarg.) [As a manuscript]. https://archive.org/details/smozynski-slownik-etymologicznyjezyka-litewskiego-wyd.-2-ie-2016
Smułkowa, E. (2002). Białoruś i pogranicza: Studia o języku i społeczeństwie. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Sudnik, T. (1978). K izucheniiu sledov drevnikh prussov na territorii Belorussii. In V. Ivanov, L. Nevskaia, T. Sudnik, & V. Toporov (Eds.), Ėtnolingvisticheskie balto-slavianskie kontakty v nastoiashchem i proshlom: Predv. materialy konf., Moskva, 11–15 dekabria 1978 g. (pp. 131–133). Akademiia Nauk SSSR, Institut slavianovedeniia i balkanistiki.
Sudnik, T. (1980). K istorii iazykovoĭ situatsii Peliasy. In T. Sudnik (Ed.), Balto-slavianskie issledovaniia (pp. 181–191). Nauka.
Szymielewicz, M. (1936). Rzeka Dzitwa. Ziemia Lidzka, 1(1), 5–6.
Tuomienė, N. (2020). Funktsionirovanie ofitsial´nykh i mestnykh form nazvaniĭ na territorii periferiĭnogo litovskogo dialekta. In M. Jankowiak & M. Vašíček (Eds.), Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti (pp. 65–78). Slovanský ústav Akademie ČR.
Turska, H. (1982). O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie: Przedruk zachowanych fragmentów książki autorki napisanej w ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej. In J. Rieger & W. Werenicz (Eds.), Studia nad polszczyzną kresową (Vol. 1, pp. 19–122). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Vanagas, A. (1981). Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Mokslas; Lietuvių kalbos ir literatūros institutas.
Viarėnich, V., & IAnkoŭski, A. (1970). Mikratapanimiia v. Adamchuki Vil´niuskaha raiona. In Pytanni belaruskaĭ tapanimii: Matėryialy Pershaĭ belaruskaĭ tapanimichnaĭ kanferėntsyi (1–3 snezhnia 1967 h.) (pp. 123–134). Vyshėĭshaia shkola.
Vnukovіch, IU. (2010). Lіtoŭtsy Belarusі: Ėtnalahіchnae dasledavanne. Belaruskaia navuka.
Wasilewski, L. (1925). Litwa i Białoruś (3rd ed.). Wydawnictwo J. Mortkowicza Towarzystwo wydawnicze w Warszawie; druk W. L. Anczyca i spółki.
Zdanowicz, A., Szyszka, M. B., Filipowicz, J., Tomaszewicz, W., Czepieliński, F., & Korotyński, W. (1861). Słownik języka polskiego (Pt. 1–2) [SWil]. https://eswil.ijppan.pl/
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Jadwiga Kozłowska-Doda
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
