Ariowie i Turańczycy. Poglądy Franciszka H. Duchińskiego na temat rasy i cywilizacji
DOI:
https://doi.org/10.11649/sn.2015.033Słowa kluczowe:
rasa, cywilizacja wschodnia, Turańczycy, Rosjanie, cywilizacja zachodnia, Ariowie, Słowiańszczyzna, zderzenie cywilizacjiAbstrakt
Tekst jest poświęcony teorii niesłowiańskiego pochodzenia Rosjan. Jej autor, Franciszek H. Duchiński (1816-1893), uzasadniał odmienność cywilizacyjną Rosjan ich innym od pozostałych ludów Europy pochodzeniem rasowym. Ono, jak uważał, zadecydowało o powstaniu funkcjonujących w opozycji dwóch cywilizacji: wschodniej, stworzonej poprzez pierwiastek mongolski, gdzie dominowało bezprawie i despotyzm, oraz zachodniej, powstałej jako wytwór ludów indoeuropejskich, które respektowały wolność i godność człowieka. Duchiński uzasadniał różnice między nimi w większym stopniu czynnikami zewnętrznymi i mentalnymi niż biologicznymi. Nie wartościował ras i cywilizacji, a pojęcia „rasa” nie definiował. Brak ścisłości w tym względzie był charakterystyczny dla XIX-wiecznego piśmiennictwa. Często stosowano zamiennie pojęcia „rasa”, „naród”, „plemię”, „szczep”. Nie uważano też za naganne hierarchizowania ras.
Opinie Duchińskiego na temat azjatyckiej despotii nie odbiegały od powszechnie przyjętych w piśmiennictwie polskim XIX w. Dominujący w nim wątek stanowiło przekonanie o odmienności cywilizacyjnej Rosji i Europy i o trwałym pomiędzy nimi antagonizmie. Działalność Duchińskiego miała służyć uświadomieniu opinii zachodnioeuropejskiej zagrożenia jakie płynęło dla Europy ze strony cywilizacji wschodniej oraz roli Polski na przedmurzu chrześcijaństwa łacińskiego.
Spostrzeżenia na temat antynomii wspomnianych cywilizacji są i dziś aktualne. Współcześni badacze problemu przeczą rzecz jasna związkom pomiędzy rasą i cywilizacją. Kładą za to nacisk na różnice w sferze wartości, wierzeń, instytucji i struktur społecznych, które decydują o tożsamości cywilizacyjnej. O ile więc można nie godzić się z argumentacją Duchińskiego, to w sferze wniosków należy autorowi przyznać rację i nie wartościując cywilizacji uznać je za odmienne.
Bibliografia
Arendt, H. (1993). Korzenie totalitaryzmu (T. 1-2). (D. Grindberg & M. Szawiel, Tłum.). Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza.
Baudouin de Courtenay, J. (1886). Z powodu Jubileuszu Profesora Duchińskiego. Kraków: Uniwersytet Jagielloński.
Bezstronny, S. [Buszczyński, S.]. (1882). Przestroga historii: Chronologiczny rys prześladowania Słowian przez Moskali od dawnych wieków do dni dzisiejszych. Lwów: Księgarnia K. Łukaszewicza.
Bielicki, T., Krupiński, T., & Strzałko, J. (1987). Historia antropologii w Polsce. Przegląd Antropologiczny, 53(1-2), 3–28. DOI: https://doi.org/10.18778/1898-6773.53.1-2.01
Bobrownicka, M. (1995). Antyteza słowiańsko-europejska: Z problemów stereotypu. W M. Bobrownicka, Narkotyk mitu: Szkice o świadomości narodowej i kulturowej Słowian zachodnich i południowych (ss. 33–43). Kraków: UNIVERSITAS.
Bohun, M. (2006). Oblicza obsesji – negatywny obraz Rosji w myśli polskiej. W A. de Lazari (Red.), Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan (ss. 203–302). Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych.
Buszczyński, S. (1884). Słowiańska sprawa. Polska i prawa narodów: Odczyty miane na Uniwersytecie w Bolonii 1884. Kraków: Wydawnictwo Nowej Reformy.
Czapska, M. (1939-1946). Duchiński Franciszek Henryk. W Polski Słownik Biograficzny (T. 5, ss. 441–443). Kraków: PAN-PAU.
Davies, N. (1992). Boże igrzysko: Historia Polski (T. 2). (E. Tabakowska, Tłum.). Kraków: Wydawnictwo Znak.
Davies, N. (2014). Serce Europy: Polska: przeszłość we współczesności. (E. Tabakowska, Tłum.). Kraków: Wydawnictwo Znak.
Duchiński, F. H. (1901). Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich i Moskwy. W F. H. Duchiński, Pisma Franciszka Duchińskiego (T. 1). Rapperswyl: Muzeum Narodowe Polskie.
Duchiński, F. H. (1902). Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich i Moskwy. W F. H. Duchiński, Pisma Franciszka Duchińskiego (T. 2). Rapperswyl: Muzeum Narodowe Polskie.
Duchiński, F. H. (1904). Pierwotne dzieje Polski. W F. H. Duchiński, Pisma Franciszka Duchińskiego (T. 3). Rapperswyl: Muzeum Narodowe Polskie.
Encyklopedia Powszechna. (1865). (T. 21). Warszawa: Nakład, druk i własność S. Olgerbranda.
Filipowicz, M. (2000). Wobec Rosji: Studia z dziejów historiografii polskiej od końca XIX wieku po II wojnę światową. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej.
Gella, A. (1966). Ewolucjonizm a początki socjologii (L. Gumplowicz, L. F. Ward). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Giller, A. (1885). O życiu i pracach Franciszka Henryka Duchińskiego Kijowianina. Lwów. Pobrano 25 czerwca 2012, z http://www.ukrstor.com/ukrstor/duchinski_zp.htm
Górny, M. (2011). „Pięć wielkich armii naprzeciw wrogom naszym”: Przyczynek do historii rasizmu. Kwartalnik Historyczny, 118(4), 681–706.
Grabski, A. F. (1983). Na manowcach myśli historycznej. Historiozofia Franciszka H. Duchińskiego. W A. F. Grabski, Perspektywy przeszłości: Studia i szkice historiograficzne (ss. 221–278). Lublin: Wydawnictwo Lubelskie.
Grabski, S. (1901). Życie i działalność literacka Franciszka Duchińskiego Kijowianina. W F. H. Duchiński, Pisma Franciszka Duchińskiego (T. 1). Rapperswyl: Muzeum Narodowe Polskie.
Gumplowicz, L. (1887). System socjologii. Warszawa: Wydawnictwo Spółki Nakładowej.
Huntington, S. (2000) Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego. (H. Jankowska, Tłum.). Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA.
Jedlicki, J. (1991). Stereotyp Zachodu w Polsce porozbiorowej. W J. Tazbir (Red.), Mity i stereotypy w dziejach Polski (ss. 100–124). Warszawa: Wydawnictwo INTERPRESS.
Karpiński, W. (1994) Polska a Rosja. Warszawa: PWN. Koneczny, F. (1935). O wielości cywilizacji. Kraków: Gebethner i Wolf.
Krasiński, Z. (1912). O stanowisku Polski z bożych i ludzkich względów. W Z. Krasiński, Pisma (T. 7). Kraków, Warszawa: G. Gebethner i Spółka, Gebethner i Wolff.
Krzemień, S. (1971). Przedmowa. W J. Conrad, Człowiek, rasa, kultura (ss. 7–16). (A. Kreczmar, Tłum.). Warszawa: PWN.
Krzywicki, L. (1969). Kurs systematyczny antropologii: Rasy psychiczne. W L. Krzywicki, Dzieła (T. 7). Warszawa: PWN. (Pierwodruk 1902)
Krzywicki, L.(1969). Ludy: Zarys antropologii etnicznej. W L. Krzywicki, Dzieła (T. 7). Warszawa: PWN. (Pierwodruk 1893)
Lazari de, A. (Red.). (2006). Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych.
Le Bon, G. (1999). Psychologia rozwoju narodów. (J. Ochorowicz, Tłum. & Przedmowa). Nowy Sącz: Wydawnictwo V. I. D. I. (Pierwodruk 1897)
Linde, S. B. (1859). Słownik Języka Polskiego przez M. Samuela Linde (T. 5). Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Michalski, M. (2013). Dawni Słowianie w tradycji polskiej pierwszej połowy XIX wieku: W poszukiwaniu tożsamości wspólnotowej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Nowak, A. (1998). Polacy, Rosjanie i biesy: Studia i szkice historyczne z XIX i XX wieku. Kraków: Wydawnictwo ARCANA.
Nowak, A. (1999). Jak rozbić rosyjskie imperium?: Idee polskiej polityki wschodniej (1733-1921). Kraków: Wydawnictwo ARCANA.
Nowak, J. (2000). Kontrowersje wokół Franciszka H. Duchińskiego, zapomnianego polskiego historyka i etnografa. W A. Judycka & B. Klimaszewski (Red.), Materiały V Sympozjum Biografistyki Polonijnej, Kraków 22-23 września 2000 (ss. 115–123). Lublin: Wydawnictwo Czelej.
Nowak, J. (2008a). Czy Rosja to prawdziwy naród: Romantyczne spory wokół rosyjskiej idei narodowo-państwowej. Sprawy Narodowościowe. Seria nowa, (33), 41–55.
Nowak, J. (2008b). Duchowe piętno społeczeństw: Złożoność i przeobrażenia polskiej refleksji nad narodem w XIX wieku. Warszawa: SOW.
Opacki, Z. (2000). Turańskość-azjatyckość Rosji w polskiej i rosyjskiej myśli społeczno-politycznej XIX i XX wieku. W M. Bohun & J. Goćkowski (Red.), Zagadnienie rosyjskie: Myślenie o Rosji: oglądy i obrazy spraw rosyjskich (ss. 239–252). Kraków: Wydawnictwo „Secesja”.
Pawlikowski, M. (1952). Dwa światy. Londyn: Veritas.
Pipes, R. (2007) Rosja carów. (W. Jeżewski, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo MAGNUM.
Popowicz, K. (2009). Lamarkizm społeczny a rasizm i eugenika we Francji. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323510819
Popowski, J. (1893). Narodowość – rasa. Słowiaństwo – panslawizm. Kraków: Skład Główny w Księgarni Spółki Wydawniczej Polskiej.
Rudnytsky, I. L. (1979-1980). Franciszek Duchiński and his impact on Ukrainian political thought. (1979-1980). Harvard Ukrainian
Studies, 3/4(2), 690–705. Pobrano 21 stycznia 2015 z www.huri.harvard.edu/images/pdf/hus_volumes/vIII-IV_1979-1980_part2.pdf
Rzewuski, H. (2007). Próbki historyczne: Dzieło pośmiertne hr. Henryka Rzewuskiego. W J. Nowak, R. Owadowska, & K. Wrzesińska (Red.), Polska refleksja nad Europą: Wybór tekstów (ss. 42–43). Poznań, Warszawa: SOW.
Słownik Języka Polskiego. (1861). (T. 2). Wilno: Maurycy Orgelbrand.
Sobeski, M. (1925). Kwiat złoty: Gobineau redivivus. Poznań: Fiszer i Majewski.
Staszic, S. (1959a). Ród ludzki: Wersja brulionowa po raz pierwszy ogłoszona drukiem według zachowanego rękopisu (T. 2). (Z. Daszkowski, Oprac.). Warszawa: PWN.
Staszic, S. (1959b). Ród ludzki: Wersja brulionowa po raz pierwszy ogłoszona drukiem według zachowanego rękopisu (T. 3). (Z. Daszkowski, Oprac.). Warszawa: PWN.
Strzelczyk, J. (2003). Paweł Józef Szafarzyk (1795-1861) – człowiek i dzieło. W P.J. Szafarzyk, Słowiańskie starożytności (T. 1–2, 1842-1844). (H. N. Bońkowski, Tłum.). Poznań: Wydawnictwo PTPN.
Szacki, J. (1981). Historia myśli socjologicznej (Cz. 1). Warszawa: PWN. Szczurkiewicz, T. (1969). Studia socjologiczne. Warszawa: PWN.
Szujski, J. (1867). Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego. Kraków: Drukarnia „Czasu” W. Kirchmayera. W. B. [Popławski, J. L.]. (1900). Polityka i historia. Przegląd Wszechpolski, (7), 413.
Walicki, A. (1973). Rosyjska filozofia i myśl społeczna od oświecenia do marksizmu. Warszawa: „Wiedza Powszechna”.
Wierzbicki, A. (1984). Wschód – Zachód w koncepcjach dziejów Polski. Warszawa: PIW.
Wierzbicki, A. (1999). Historiografia polska doby romantyzmu. Wrocław: Wydawnictwo Funna.
Wierzbicki, A. (2001). Groźni i wielcy: Polska myśl historyczna XIX i XX wieku wobec rosyjskiej despotii. Warszawa: sic!
Wierzbicki, A. (2009). Europa w polskiej myśli historycznej XIX i XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo TRIO.
Wierzbicki, A. (2012). Mitologizacje i demitologizacje „Słowiańszczyzny” w polskiej myśli historycznej XIX wieku. W A. Czyżewski, R. Stobiecki, T. Toborek, & L. Zaszkliniak (Red.), Mity i stereotypy w dziejach Polski i Ukrainy w XIX i XX wieku (ss. 65–78). Warszawa, Łódź: IPN – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
Wilson, A. (2002). Ukraińcy. (M. Urbański, Tłum.). Warszawa: Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media.
Wrzesińska, K. (2012). Kultura i cywilizacja w myśli Narodowej Demokracji (1893-1918): Między ideą wychowania a polityką. Warszawa: SOW.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2015 Katarzyna Wrzesińska
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
