Leksem 'apopleksja' w historii polszczyzny
DOI:
https://doi.org/10.11649/sfps.2017.001Keywords:
Polish language, Polish medical terminology, lexeme 'apopleksja' in the history of PolishAbstract
The lexeme apopleksja in the history of Polish
Apopleksja ‘apoplexy’ is a word of Latin origin which was used for the first time as a medical term probably in 1534 in a herbarium by Stefan Falimirz. Since then it has been continuously included in dictionaries. Over the period of its presence in Polish, it has been considered to be a medical term, which has been numerously evidenced in medical texts of various epochs and also by the fact that it was referenced in two medical lexicons which are important in the history of the Polish medical terminology: one of 1881, the other of 1905. However, these lexicons show that the term apopleksja had competition. Most probably, the lexeme apopleksja was used for the last time as a strictly medical term before the Second World War. Today it belongs to a group of archaisms in the medical terminology and has been replaced by the following terms: udar (udar mózgu, udar mózgowy) ‘stroke (brain stroke, cerebral stroke).’
Leksem apopleksja w historii polszczyzny
Apopleksja to wyraz pochodzenia łacińskiego użyty po raz pierwszy prawdopodobnie w 1534 r. w zielniku Stefana Falimirza w funkcji ówczesnego terminu medycznego. Od tego momentu do dziś jest nieprzerwanie notowany przez słowniki. W ciągu swej bytności w polszczyźnie traktowany jest jako termin medyczny, o czym świadczą jego liczne poświadczenia w tekstach medycznych różnych epok oraz fakt odnotowania go w dwóch ważnych dla historii polskiej terminologii medycznej leksykonach medycznych: z 1881 r. i z 1905 r. Jednak już w tych leksykonach widać, że termin apopleksja miał konkurencję. Prawdopodobnie leksem apopleksja ostatni raz został użyty jako termin ściśle medyczny przed drugą wojną światową. Dziś należy do grupy archaizmów w terminologii medycznej, a jego miejsce zajęły terminy: udar (udar mózgu, udar mózgowy).
References
Amszejewicz, M. (1859). Dykcjonarz. Warszawa: Drukarnia A. Gins.
Arct, M. [1929?]. Słownik ilustrowany języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo M.Arcta.
Babecki, J., & Dąbrowska, B. (1978). Słownik lekarski polsko-łaciński. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Bańko, M. (2000). Inny słownik języka polskiego PWN (T. 1). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bańko, M., & Górski, R. L. (2014). Praktyczny przewodnik po korpusie języka polskiego. W: M. Hebal-Jezierska (Red.), Praktyczny przewodnik po korpusach języków słowiańskich (ss. 11–28). Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Pobrano 2 kwietnia 2016, z www.iszip.uw.edu.pl/files/pdf/praktyczny_przewodnik.pdf
Bańko, M., Drabik, L., & Wiśniakowska, L. (2007). Słownik spolszczeń i zapożyczeń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego (T. 1–2). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bochnakowa, A. (Red.). (2012). Wyrazy francuskiego pochodzenia we współczesnym języku polskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Boryś, W., & Popowska-Taborska, H. (2010). Słownik etymologiczny kaszubszczyzny: T. 6. Indeksy wyrazowe do tomów I–V (z płytą CD).Warszawa: SOW.
Brückner, A. (1989). Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Browicz, T., Ciechanowski, S., Domański, S., & Kryński, L. (1905). Słownik lekarski polski [S 1905]. Kraków: Towarzystwo Lekarskie Krakowskie, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Brzeziński, T. (Red.). (2004). Historia medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Cienkowski, W. (2006). Praktyczny słownik wyrazów bliskoznacznych. Warszawa: Książka i Wiedza.
Dąbkowski, G., & Marcjanik, M. (2007). Język polski: Popularny słownik synonimów i antonimów. Warszawa: Langenscheidt.
Dąbrowska, B. (2005). Słownik medyczny łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Dąbrówka, A., Geller, E., & Tuczyn, R. (1993). Słownik synonimów. Warszawa: MCR.
Decyk-Zięba, W., & Dubisz, S. (Red.). (2008). Glosariusz staropolski: Dydaktyczny słownik etymologiczny. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323517078
Deptuchowa, E. (Red.). (2014). Słownik staropolski: Suplement: Cz. 1 (verba absentia). Kraków: Wydawnictwo LEXIS.
Długosz, K. (1990). Uwagi o potocznym słownictwie medycznym. Socjolingwistyka, 10, 91–96.
Długosz-Kurczabowa, K. (1998). Szkolny słownik: Etymologia. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Długosz-Kurczabowa, K. (2008). Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Dobrowolski, M. (2008). Słownik synonimów. Katowice: Videograf II.
Doroszewski, W. (Red.). (1958). Słownik języka polskiego: T. 1. A–Ć [Dor I]. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Doroszewski, W. (Red.). (1967). Słownik języka polskiego: T. 9. T–Wyf [Dor IX]. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Dubisz, S. (Red.). (2004). Uniwersalny słownik języka polskiego (T. 1). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Dunaj, B. (2010). Słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Langenscheidt Polska.
Dzierżanowski, R. (1983). Słownik chronologiczny dziejów medycyny i farmacji. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Encyklopedia popularna PWN. (2015) (38. wyd.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA.
Friedelówna, T. (1991). Ochrapienie, niechęć jadła i trzęsienie serca, czyli na co chorowali torunianie w XVII wieku. Rocznik Toruński, 20, 281–293.
Gajda, Z. (2011). Do historii medycyny wprowadzenie. Kraków: Wydawnictwo WAM.
Gajewska, B., & Pawlus, M. (2010). Słownik synonimów i antonimów. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN.
Giedroyć, F. (1905). Poglądy lekarskie Reja. Krytyka Lekarska, 3–15.
Giedroyć, F. (1930–1933). Polski słownik lekarski [G ] (T. 1–2). Warszawa: Wydawnictwo Kasy imienia Mianowskiego, Instytut Popierania Nauki.
Gumułka, W. S., & Rewerski, W. (Red.). (2000). Encyklopedia zdrowia (T. 1). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Handke, K., Popowska-Taborska, H., & Galsterowa, I. (1996). Nie dajmy zginąć słowom: Rzecz o odchodzącym słownictwie. Warszawa: SOW.
Hoder-Mackiewicz, K. (2007). Słownik potocznej polszczyzny lekarskiej: Na tle uwag ogólnojęzykowych. Kraków: Collegium Columbinum.
Holly, K., & Żółtak, A. (2001). Słownik wyrazów zapomnianych, czyli słownictwo naszych lektur. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Hrabec, S., & Pepłowski, F. (1963). Wiadomości o autorach i dziełach cytowanych w słowniku Lindego. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Janikowski, S., Oettinger, J., & Kremer, A. (1881). Słownik terminologii lekarskiej polskiej [S 1881]. Kraków: Towarzystwo Lekarskie Krakowskie.
Jankowiak, L.A. (2005). Słownictwo medyczne Stefana Falimirza: T. 1. Początki polskiej renesansowej terminologii medycznej. Warszawa: SOW.
Jankowiak, L.A. (2006). Słownictwo medyczne Stefana Falimirza: T. 2. Słownik. Warszawa: SOW.
Jankowiak, L.A. (2015). Synonimia w polskiej terminologii medycznej drugiej połowy XIX wieku (na podstawie Słownika terminologii lekarskiej polskiej z 1881 roku). Warszawa: SOW. DOI: https://doi.org/10.14746/pspsj.2015.22.1.5
Kacprzak, A. (2000). Terminologie medicale française et polonaise: Analyse formelle et sémantique. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Karłowicz, J., Kryński, A., & Niedźwiedzki, W. (1900–1927). Słownik języka polskiego [SW]. Warszawa: E. Lubowski i S-ka.
Kopaliński, W. (1990). Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Korpus języka polskiego PWN [KJP]. (b.d.). Pobrano z http://sjp.pwn.pl/korpus
Krasnowolski, A. (1914). Słownik staropolski 26 000 wyrazów i wyrażeń używanych w dawnej mowie polskiej (T. 1–2). Warszawa: Wydawnictwo M.Arcta.
Kronika medycyny. (1994). Warszawa: „Kronika”.
Kubiak-Sokół, A. (Oprac.). (b.d.). Słownik wyrazów bliskoznacznych. Warszawa: imprint.
Kucharska, A. (1994). Nazwy chorób w popularnym piśmiennictwie medycznym drugiej połowy XIX wieku (Nieopublikowana praca magisterska napisana na US pod kierunkiem prof. M. Białoskórskiej). Uniwersytet Szczeciński, Szczecin.
Kurcz, I., Lewicki, A., Sambor, J., Szafran, K., & Woronczak, J. (1990). Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej (T. 1–2). Kraków: PAN IJP.
Kurcz, I., Lewicki, A., Sambor, J., Szafran, K., & Woronczak, J. (1974–1977). Słownictwo współczesnego języka polskiego: Listy frekwencyjne (T. 1–5). Warszawa: PAN IBL.
Leeming, H. (1976). Rola języka polskiego w rozwoju leksyki rosyjskiej do roku 1696: Wyrazy pochodzenia łacińskiego i romańskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Linde, S. B. (1807). Słownik języka polskiego [L] (T. 1). Warszawa: Drukarnia XX. Piiarów. M.Arcta Nowoczesna encyklopedia ilustrowana A–Z. (1938). Warszawa: Zakłady Wydawnicze M.Arct, Sp. Akc.
Majdak, M. (2008). Słownik warszawski: koncepcja – realizacja – recepcja. Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Majer, J., & Skobel, F. (1835). Uwagi nad niektóremi wyrazami lekarskiemi. Powszechny Pamiętnik Nauk i Umiejętności, 3, 436–471.
Majer, J., & Skobel, F. (1836). Objaśnienia spostrzeżeń nad wyrazami lekarskiemi. Kraków: Tłocznia D. E. Friedleina.
Malmor, I. (2009). Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o.
Mayenowa, M. R., & Pepłowski, F. (Red.). (1966–2012). Słownik polszczyzny XVI wieku [SPXVI] (T. 1–36). Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – IBL PAN.
Michejda, K. (1953). Słownik historycznego rozwoju polskiego mianownictwa lekarskiego ze szczególnym uwzględnieniem mianownictwa anatomicznego i chirurgicznego (na podstawie materiałów z lat od 1779 do 1905). Kraków: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Migdał, J. (2002). O nazywaniu człowieczych chorób – uwagi o słownictwie Glaberowych Gadek. W: M. Białoskórska & L. Mariak (Red.), Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny: T. 8: Materiały X Kolokwium Językoznawczego, Pobierowo 18–20 września 2000 r. (ss. 147–157). Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Moszyńska, D. (1975). Morfologia zapożyczeń łacińskich i greckich w staropolszczyźnie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Musiołek-Choiński, K. (1986). Polskie nazwy chorób: Studium z terminologii medycznej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Narodowy Korpus Języka Polskiego [NKJP]. (b.d.). Pobrano z http://www.nkjp.uni.lodz.pl
Obara, J. (2003). Współczesne socjolektalne słownictwo medyczne. Kształcenie Językowe, 4, 147–187.
Pawlaczyk, B. (Red.). (2007). Biblia a medycyna. Poznań: Księgarnia Świętego Wojciecha.
Pędlich, W. (2000). Znaczenie znajomości gwarowych określeń medycznych w kontaktach lekarz-pacjent. W: G. Szpila (Red.), Język a komunikacja 1: Zbiór referatów z konferencji Język trzeciego tysiąclecia Kraków, 2–4 marca 2000 (ss. 167–171). Kraków: Krakowskie Towarzystwo Popularyzowania Wiedzy o Komunikacji Językowej „Tertium”.
Polski słownik medyczny [PSM]. (1981). Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Popowska-Taborska, H., & Boryś, W. (1996). Leksyka kaszubska na tle słowiańskim. Warszawa: SOW.
Puzynina, J. (1963). Wypowiedzi o języku i stylu w okresie staropolskim (do połowy XVIII wieku):T. 2. Słownik. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich.
Reczek, S. (1968). Podręczny słownik dawnej polszczyzny. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo.
Reichan, J. (Red.). (1999). Indeks alfabetyczny wyrazów z kartoteki „Słownika gwar polskich” (T. 1–2). Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN.
Rodowski, H. (Red.). (1931a). Encyklopedja życia (T. 1). Poznań: Księga Sztuka Spółka Akcyjna.
Rodowski, H. (Red.). (1931b). Encyklopedja życia (T. 2). Poznań: Księga Sztuka Spółka Akcyjna.
Rooney, A. (2013). Fascynująca medycyna: Od starożytnych szamanów do cudów współczesnej medycyny. Warszawa: Bellona.
Rostafiński, J. (1900). Symbola ad historiam naturalem medii aevi (T. 1–2). Kraków: Universitatis.
Rożniatowski, T. (Red.). (1982). Mała encyklopedia medycyny: T. 2. P–Ż. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Rybicka-Nowacka, H. (1973). Rzeczowniki zapożyczone z łaciny w języku polskim XVII wieku (na materiale literatury pamiętnikarskiej). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Rybicka-Nowacka, H. (1990). Lekarz wiejski z roku 1788 wobec oryginału francuskiego. Prace Filologiczne, 35, 287–290.
Rysiewicz, Z. (Red.). (1958). Słownik wyrazów obcych. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Rzepka, W. R. (2006). Galicyzmy w Słowniku języka polskiego XVII i 1. połowy XVIII wieku (Uwagi po lekturze 1. tomu Słownika). Slavia Occidentalis, 63, 45–84.
Rzepka, W. R., & Wydra, W. (1982). Łacińsko-polski nomenklator nazw chorób z 2. ćwierci XVI wieku. Studia Polonistyczne, 10, 199–209.
Siekierska, K. (Red.). (1999–2004). Słownik języka polskiego XVII i 1. połowy XVIII wieku [SPXVII/XVIII] (T. 1, z. 1–5). Kraków: IJP PAN (oraz wydanie internetowe słownika + kartoteka – RCIN).
Skorupka, S. (Red.). (1985). Słownik wyrazów bliskoznacznych. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Skorupka, S., Auderska, H., & Łempicka, Z. (Red.). (1989). Mały słownik języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Skorupska-Raczyńska, E. (1998). Dykcjonarz Michała Amszejewicza jako ukryte źródło Słownika wileńskiego. W: M. Białoskórska (Red.), synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny (T. 4, ss. 71–86). Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Skorupska-Raczyńska, E. (2000). Progresywne zapożyczenia pochodzenia łacińskiego w polszczyźnie XIX wieku. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzki Ośrodek Metodyczny.
Skorupska-Raczyńska, E. (2001). Dziewiętnastowieczne latynizmy progresywne w polszczyźnie XX wieku. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzki Ośrodek Metodyczny.
Sławski, F. (1952). Słownik etymologiczny języka polskiego (T. 1). Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego.
Słownik terminologii medycznej: Rodzinna encyklopedia medycyny. [2000]. Warszawa: Movex.
Słownik terminów medycznych. (2015). Pobrano z http://slownik.mesh.pl/ (wersja z 2015)
Sobol, E. (Red.). (1999). Słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Strycharski, I. (1925). Słownik do Trylogji. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Strzelecka, H., & Kowalski, J. (Red.). (2000). Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Szumowski, W. (2008). Historia medycyny filozoficznie ujęta. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki.
Szymczak, M. (Red.). (1994a). Słownik języka polskiego (T. 1). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Szymczak, M. (Red.). (1994b). Słownik języka polskiego (T. 3). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Tokarski, J. (Red.). (1980). Słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Trojański, J. F. (1836). Spostrzeżenia nad niektóremi polsko-lekarskiemi wyrazami. Kwartalnik Naukowy, 2, 138–175.
Umińska-Tytoń, E. (1989). Potoczne nazwy chorób i dolegliwości w księgach parafialnych Mileszek z XVIII wieku, cz. 1. Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, 35, 205–218.
Umińska-Tytoń, E. (1990). Potoczne nazwy chorób i dolegliwości w księgach parafialnych Mileszek z XVIII wieku, cz. 2. Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, 36, 199–205.
Umińska-Tytoń, E. (1992). Polszczyzna potoczna XVIII wieku. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Umińska-Tytoń, E. (2001). Słownictwo polszczyzny potocznej XIX wieku. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Urbańczyk, S. (Red.). (1953–2002). Słownik staropolski [Słstp] (T. 1–11). Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Wielki słownik języka polskiego PAN [WSJP]. (b.d.). Pobrano z www.wsjp.pl
Wiśniakowska, L. (Oprac.). (2007). Akademia języka polskiego PWN: T. 8. Słownik synonimów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Witaszek-Samborska, M. (1992). Wyrazy obcego pochodzenia we współczesnej polszczyźnie na podstawie słowników frekwencyjnych. Poznań: „Nakom”.
Wronicz, J. (Red.). (2010). Mały słownik gwar polskich. Kraków: Wydawnictwo LEXIS.
Zaturski, Z. (1939). Słownik wyrazów obcych z podaniem wymowy. Lwów: Drukarnia „Ruch” Lwów.
Zawiliński, R. (1985). Dobór wyrazów: Słownik wyrazów bliskoznacznych i jednoznacznych do praktycznego użytku. Kraków: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.
Zawilska, K. (2008). O boleniu żołądka, kwartanie i innych srogich chorobach w listach Jadwigi Rafałowiczówny do Elżbiety Sieniawskiej. Prace Językoznawcze, 10, 233–240.
Zdanowicz, A. (Red.). (1861). Słownik języka polskiego [SWil] (T. 1–2). Wilno: Maurycy Orgelbrand.
Zgłobicka, R. (2007a). Nazwy chorób i ich objawów w Zielniku Syreniusza. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, 14, 219–232.
Zgłobicka, R. (2007b). Słownictwo medyczne pierwszej połowy XIX wieku na podstawie Zielnika Józefa Geralda Wyżyckiego. W: J.Klausy-Wartacz, A. Skowron, K. Ruta, & T. Nakoneczny (Red.), Wobec romantyzmu… (ss. 149–160). Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”.
Zgółkowa, H. (1983). Słownictwo współczesnej polszczyzny mówionej: Lista frekwencyjna i rangowa. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Zieliński, K.W. (2004). Słownik pochodzenia nazw i określeń medycznych: Antyczne i nowożytne dzieje chorób w ich nazwach ukryte. Bielsko-Biała: Alfa Medica Press.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2017 Lucyna Agnieszka Jankowiak
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
