Strefy dialektalne języka białoruskiego jako przykład językowych kontaktów z sąsiednimi narodami
DOI:
https://doi.org/10.11649/sfps.2016.009Keywords:
dialectal zones of the Belarusian language, Belarusian dialectology, language contact, linguistic borderlandAbstract
Dialectal zones of the Belarusian language as an example of language contacts between neighbouring nations
The article regards dialectal zones of the Belarusian language, which, as opposed to the traditional division into dialectal belts and dialectal groups, were marked out mainly on the basis of lexical and not grammatical features. While the traditionally delineated dialects indicate ethnographic unity of the Belarusian nation, dialectal zones present cultural and historical contacts with neighbouring nations. We can distinguish five zones: north-western (contacts with the Baltic languages, mainly with Lithuanian, and the Polish language of the northern borderland), south-eastern (contacts with Russian and Ukrainian), western (contacts with Polish), eastern (contacts with Russian) and central.
Strefy dialektalne języka białoruskiego jako przykład językowych kontaktów z sąsiednimi narodami
Artykuł traktuje o strefach dialektalnych języka białoruskiego, które, w odróżnieniu od tradycyjnego podziału na pasy dialektów i grupy gwarowe, zostały wyznaczone przede wszystkim w oparciu o cechy leksykalne, a nie gramatyczne. O ile tradycyjne dialekty wskazują na etnogenetyczną wspólnotę narodu białoruskiego, o tyle strefy dialektalne na kulturowo-historyczne kontakty z narodami sąsiednimi. Wyróżnia się pięć stref: północno-zachodnią (kontakt z językami bałtyckimi, głównie litewskim, i polszczyzną północnokresową), południowo-wschodnią (z rosyjskim i ukraińskim), zachodnią (z językiem polskim), wschodnią (z językiem rosyjskim) oraz centralną.
References
Astrėĭka, V. (1998). Paŭnochna-zakhodniaia zanal’naia leksika inshamoŭnaha pakhodzhannia. Belaruskaia Linhvistyka, 48, 51–55.
Astrėĭka, V. (2006a). Severnaia gruppa belorusskikh govorov kak odna iz zon mezh’iazykovogo vzaimodeĭstviia. In Proceedings of the 4th International Congress of Dialectologists and Geolinguists (pp. 25–31). Rīga: Latvian Language Institute, University of Latvia.
Astrėĭka, V. (2006b). Formirovanie iugo-vostochnoĭ dialektnoĭ zony belorusskogo iazyka v kontekste problemy ėtnoiazykovogo vzaimodeĭstviia. In Put’ k rodnomu slovu: Sb. nauch. st. k 60-letiiu prof. R. I. Kudriashovoĭ (pp. 76–78). Volgograd: Peremena.
Astrėĭka, V. (2008). Baltski moŭny ėlement u havorkakh paŭdnёva-ŭskhodniaĭ dyialektnaĭ zony belaruskaĭ movy. In Dyialektalohiia i historyia belaruskaĭ movy: Matėryialy mizhnarodnaĭ navukovaĭ kanferėntsyi, Minsk 15–16 krasavika 2008 h. (pp. 86–91). Minsk:
Prava i ėkanomika.
Astrėĭka, V. (2009). Paŭdnёva-uskhodniaia dyialektnaia zona belaruskaĭ movy i slaviana-baltskiia kantakty i suviazi. Belaruskaia Linhvistyka, 63, 18–25. DOI: https://doi.org/10.5771/1611-5821-2009-3-4-18
Astrėĭka, V. (2010а). Baltski substrat ŭ havorkakh asnoŭnykh dyialektnykh zon belaruskaĭ movy. In J. Mędelska & Z. Sawaniewska-Moch (Eds.), Językowe i kulturowe dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego: Księga jubileuszowa na 1000-lecie Litwy (pp. 180–186). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Astrėĭka, V. (2010b). Slaviana-baltskae leksichnae ŭzaemadzeianne ŭ havorkakh paŭnochna‑zakhodniaĭ dyialektnaĭ zony belaruskaĭ movy. Belaruskaia Linhvistyka, 65, 11–19.
Astrėĭka, V. (2012). Asablivastsi pol’skahamoŭnaha ŭplyvu na fanetyku i hramatyku tradytsyĭnykh miastsovykh havorak paŭnochnaha zakhadu Belarusi. Rozprawy Komisji Językowej ŁTN, 58, 15–25.
Avanesaŭ, R. I., Atrakhovich, K. K., & Matskevich, I. F. (Eds.). (1968). Linhvistychnaia heahrafiia i hrupoŭka belaruskikh havorak [LH]. Minsk: Navuka i tėkhnika. (Book).
Avanesaŭ, R. I., Atrakhovich, K. K., & Matskevich, I. F. (Eds.). (1969). Linhvistychnaia heahrafiia i hrupoŭka belaruskikh havorak [LH]. Minsk: Navuka i tėkhnika. (Atlas).
Avanesaŭ, R. I., Krapiva, K. K., & Matskevich, I. F. (Eds.). (1963). Dyialektalahichny atlas belaruskaĭ movy [DABM]. Minsk: Vydavetstva Akadėmiia navuk BSSR.
Barszczewska, N., & Jankowiak, M. (2012). Dialektologia białoruska. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Birgiel, N. (2011). Język litewski na Białorusi. In E. Smułkowa (Ed.), Brasławszczyzna: Pamięć i współczesność (Vol. 1, Historia regionu. Charakterystyka socjolingwistyczna. Świadectwo mieszkańców, pp. 184–206). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Blinava, Ė., & Miatsel’skaia, E. (1980). Belaruskaia dyialektalohiia. Minsk: Vyshėĭshaia shkola.
Budz’ko, I. (2007). Linhvistychny i satsyialinhvistychny kharaktar belaruskaha pamezhzha: Da pastanoŭki prablemy. In E. Smułkowa & A. Engelking (Eds.), Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej (pp. 259–280). Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Budźko, I. (2011). Gwary białoruskie rejonu brasławskiego: Geneza, geografia, uwarunkowania socjolingwistyczne. In E. Smułkowa (Ed.), Brasławszczyzna: Pamięć i współczesność (Vol. 1, Historia regionu. Charakterystyka socjolingwistyczna. Świadectwo mieszkańców, pp. 141–171). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Ėrker, A. (2015). Strukturnye cherty smeshannykh belorusskikh govorov na balto-slavianskom pogranich’e. Mainz: Kubon & Sagner. (Slavolinguistica, 22). DOI: https://doi.org/10.3726/b11871
Guszczewa, O. (2011). Zakres użycia języka rosyjskiego i jego oddziaływanie na gwary białoruskie i polszczyznę w rejonie brasławskim. In E. Smułkowa (Ed.), Brasławszczyzna: Pamięć i współczesność (Vol. 1, Historia regionu. Charakterystyka socjolingwistyczna. Świadectwo mieszkańców, pp. 214–246). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Hulitskaia, V. A., Hulitski, M. F., Zlobin, L. I., & Rudakoŭskaia, Z. A. (1992). Belaruskaia i ruskaia dyialektalohiia. Minsk: Vyshėĭshaia shkola.
Jankowiak, M. (2007). Zakres funkcjonowania języka białoruskiego i stan zachowania gwary na przykładzie wybranych miejscowości w okolicach Horek w obwodzie mohylewskim. In E. Smułkowa & A. Engelking (Eds.), Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej (pp. 293–315). Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Jankowiak, M. (2009). Gwary białoruskie na Łotwie w rejonie krasławskim: Studium socjolingwistyczne. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Kasatkin, L. L. (Ed.). (2005). Russkaia dialektologiia. Moskva: Izdatel’skiĭ tsentr “Akademiia”.
Kryvitski, A. A. (2003). Dyialektalohiia belaruskaĭ movy. Minsk: Vydavetstva “Vyshėĭshaia shkola”.
Kryvitski, A. A. (2009). Belaruskaia natsyianal’naia movatvorchasts’ i siarėdniaia (tsėntral’naia) dyialektnaia zona belaruskaĭ movy. In L. P. Kuntsėvich & V. M. Kurtsova (Eds.), Khrėstamatyia pa belaruskaĭ dyialektalohii. Tsėntral’naia zona (pp. 507–513). Minsk: Belaruskaia navuka.
Kuntsėvich, L. P., & Kurtsova, V. M. (Eds.). (2009). Khrėstamatyia pa belaruskaĭ dyialektalohii: Tsentral’naia zona. Minsk: Belaruskaia navuka.
Kuraszkiewicz, W. (1963). Zarys dialektologii wschodniosłowiańskiej: Z wyborem tekstów gwarowych (2nd ed.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kuryan, I. (2011). Charakterystyka idiolektów języka polskiego. In E. Smułkowa (Ed.), Brasławszczyzna: Pamięć i współczesność (Vol. 1, Historia regionu. Charakterystyka socjolingwistyczna. Świadectwo mieszkańców, pp. 184–206). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Leksichny atlas belaruskikh narodnykh havorak [LABNH]. (1993–1998). Minsk: Instytut Movaznaŭstva imia Iakuba Kolasa, Akadėmiia navuk Belarusi.
Pabis, I. (2011). Staroobrzędowcy – inni Rosjanie. In E. Smułkowa (Ed.), Brasławszczyzna: Pamięć i współczesność (Vol. 1, Historia regionu. Charakterystyka socjolingwistyczna. Świadectwo mieszkańców, pp. 207–213). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Pabis, I. (n.d.). Polskie wyspy gwarowe przełomu XIX i XX wieku na Białorusi (ze słownikiem). Unpublished manuscipt.
Rieger, J. (2014). Słownictwo polszczyzny gwarowej na Brasławszczyźnie. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Wydział „Artes Liberales”.
Smułkowa, E. (Ed.). (2009). Brasławszczyzna: Pamięć i współczesność (Vol. 2, Słownictwo dwujęzycznych mieszkańców rejonu (Słownik brasławski)). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Smułkowa, E. (Ed.). (2011a). Brasławszczyzna: Pamięć i współczesność (Vol. 1, Historia regionu. Charakterystyka socjolingwistyczna. Świadectwo mieszkańców). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Smułkowa, E. (2011b). Sytuacja socjolingwistyczna i proces konwergencji języków na Brasławszczyźnie w świetle badań terenowych (1997–2007). In E. Smułkowa (Ed.), Brasławszczyzna: Pamięć i współczesność (Vol. 1, Historia regionu. Charakterystyka socjolingwistyczna. Świadectwo mieszkańców, pp. 101–140). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Smułkowa, E., & Engelking, A. (Eds.). (2007). Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej. Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Thomason, S. (2001). Language contact: An introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Zakharova, K. F., & Orlova, V. G. (1970). Dialektnoe chlenenie russkogo iazyka. Moskva: Izdatel’stvo “Prosveshchenie”.
Zielińska, A. (2013). Mowa pogranicza: Studium o językach i tożsamościach w regionie lubuskim. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2016 Mirosław Jankowiak
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
