The Alternation ʒb- // zb- (dzban // zban ‘jug’ ) in the History of Polish and Its Dialects

Authors

  • Bogusław Dunaj Uniwersytet Jagielloński [Jagiellonian University], Cracow
  • Mirosława Mycawka Uniwersytet Jagielloński [Jagiellonian University], Cracow

DOI:

https://doi.org/10.11649/sfps.3556

Keywords:

phonetics, historical dialectology, lexis, dzban ‘jug’

Abstract

This article analyses transformations of the word-initial cluster ʒb-, which appears in the word dzban ‘jug’ (and derived forms). The study examines the chronology and geography of the phonetic changes that have taken place over the centuries. The form dzban developed from the older form czban as a result of assimilation in terms of voicing and the replacement of ǯ with ʒ. Subsequently, in some dialects, the cluster ʒb- was transformed into zb- as a result of dissimilation. The voicing of č to ǯ occurred in the fifteenth century. Towards the end of this century, the first examples of the innovative form zban appeared. Sixteenth-century sources provide a record of both variants, dzban and zban, with the older form clearly predominating. Seventeenth-century attestations are limited almost exclusively to the form dzban. In present-day dialects, the dominant form is zban; the older form dzban has only been preserved in Mazovia and northern Lesser Poland. The innovative form zban did not enter literary Polish, which may have been due to the influence of the Mazovian dialect.

References

Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego (T. 1). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Wydawnictwo Literackie.

Brückner, A. (1957). Słownik etymologiczny języka polskiego (2. wyd.). Wiedza Powszechna.

Dejna, K. (1973). Dialekty polskie. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Dejna, K. (1981). Atlas polskich innowacji dialektalnych. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Dudziński, M. (1776). Zbiór rzeczy potrzebniejszych do wydoskonalenia się w ojczystym języku służących. Drukarnia Akademicka J. K. Mci.

Dunaj, B. (1968). Rozwój nagłosowej grupy pč- (pc-, pć-) w polszczyźnie. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego: Prace Językoznawcze, 29, 163–199.

Dunaj, B. (1974). Kształtowanie się odmiany przymiotnikowo-zaimkowej w języku polskim. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego: Prace Językoznawcze, 41, 17–66.

Dunaj, B. (1975). Język polski najstarszej doby piśmiennej (XII–XIII w.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Dunaj, B. (2021). Kształtowanie się polskiego języka literackiego. Księgarnia Akademicka. https://doi.org/10.12797/9788381382090

Karaś, M. (1955). Historia i geografia prepozycji ot // od w języku polskim. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 1, 59–110.

Karpluk, M. (1968). Ze słowotwórstwa rzeczowników polskich. Przyrostek -yszek, -yszka, -yszko. W Symbolae philologicae in honorem Vitoldi Taszycki (pp. 147–154). Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.

Kuraszkiewicz, W. (1986a). Oboczność –‘ev– // –‘ov– w dawnej polszczyźnie i dzisiejszych gwarach. W W. Kuraszkiewicz, Polski język literacki: Studia nad historią i strukturą (ss. 245–279). Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (Oryginalna praca opublikowana 1951).

Kuraszkiewicz, W. (1986b). Regionalizmy w Leksykonie Jana Mączyńskiego. W W. Kuraszkiewicz, Polski język literacki: Studia nad historią i strukturą (ss. 365–383). Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (Oryginalna praca opublikowana 1984).

Kuraszkiewicz, W. (1986c). Staropolska zamiana prepozycji ot na od wedle nad, pod, przed. W W. Kuraszkiewicz, Polski język literacki: Studia nad historią i strukturą (ss. 292–308). Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (Oryginalna praca opublikowana 1963).

Linde, S. B. (1807–1814). Słownik języka polskiego [L] (T. 1–6). Drukarnia XX. Piiarów. Mayenowa, M. R., & Pepłowski, F. (1966–2016). Słownik polszczyzny XVI wieku [SPXVI] (T. 1–37). Instytut Języka Polskiego PAN.

Mycawka, M. (2012). Język polski XIV wieku: Wybrane zagadnienia. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Mycawka, M. (2025). Przejście grup zv, źv’ w ʒv, ʒ́v’ w języku polskim. W A. Kwaśnicka-Janowicz, M. Mycawka, R. Przybylska, M. Rak, & K. Stachowski (Red.), Gwara i kultura w słowie zapisane: Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Józefowi Kąsiowi (ss. 205–211). Księgarnia Akademicka. https://doi.org/10.12797/9788383681948.11

Nitsch, K. (Oprac.). (1957–1970). Mały atlas gwar polskich [MAGP] (T. 1–13). Instytut Języka Polskiego PAN.

Okoniowa, J., Reichan, J., & Grabka, B. (Red.). (2005–2010). Słownik gwar polskich [SGP] (T. 7). Instytut Języka Polskiego PAN.

Popowska-Taborska, H. (1969). Leksykalne dialektyzmy wielkopolskie w świetle współczesnego polskiego języka literackiego. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 8, 55–66.

Rymut, K. (Red.). (1992–1994). Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych [SNWPU] (T. 1–10). Instytut Języka Polskiego PAN.

Rymut, K. (Red.). (1997). Nazwy miejscowe Polski: Historia, pochodzenie, zmiany [NMP] (T. 2). Instytut Języka Polskiego PAN.

Rysiński, S. (1618). Proverbium polonicorum. Drukarnia Piotra Blastusa Kmity.

Sławski, F. (1952–1956). Słownik etymologiczny języka polskiego (T. 1). Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego.

Stieber, Z. (1958). Rozwój fonologiczny języka polskiego (2. wyd.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (Oryginalna praca opublikowana 1952).

Taszycki, W. (Red.). (1965–1987). Słownik staropolskich nazw osobowych [SSNO] (T. 1–7). Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Urbańczyk, S. (Red.). (1953–2002). Słownik staropolski [SSt] (T. 1–11). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Downloads

Published

2025-12-31

Issue

Section

Studies in Polish Philology