Kognitywne parametry dyskursu dyrektywnych aktów mowy we współczesnym języku ukraińskim

Abstrakt

W artykule przedstawiono wieloaspektową analizę dyrektywnych aktów mowy (na podstawie współczesnych tekstów medialnych pochodzących z popularnej ukraińskiej gazety „Dzień”), uwzględniającą następujące podejścia: 1) kognitywno-semantyczne, z projekcją wypowiedzi dyrektywnych na rzeczywistość pozajęzykową, badaniem ich struktury propozycjonalno-syntaktycznej oraz relacji semantycznych między komponentami; 2) formalno-gramatyczne, obejmujące identyfikację morfologicznych i syntaktycznych środków wyrazu motywacji oraz specyfikę struktury pozycyjnej zdań; 3) komunikatywno-syntaktyczne, które pozwala na charakterystykę wypowiedzi dyrektywnych pod względem ich intonacji i rzeczywistej artykulacji; 4) komunikatywno-pragmatyczne i dyskursywne, które koncentrują się na specyfice pewnych typów dyrektywnych aktów mowy w określonych dyskursach, ich efekcie perlokucyjnym, pragmatycznych intencjach mówiących, ich strategiach i taktyce komunikacyjnej, interakcji adresata i odbiorcy oraz innych.

Z formalno-gramatycznego punktu widzenia wyróżnia się dyrektywne akty mowy z bezokolicznikami, czasownikami trybu imperatywnego, warunkowego i optatywnego, czasów teraźniejszego, przeszłego i przyszłego, które opierają się na konstrukcjach performatywnych. Wszystkie mają to samo znaczenie propozycjonalne, które na poziomie semantyczno-syntaktycznym zdania jest realizowane w następujących obowiązkowych syntaksemach: podmiot (mówiący), predykat czynności wolicjonalnej, odbiorca czynności wolicjonalnej lub potencjalny podmiot czynności oraz predykat czynności potencjalnej. W konkretnych aktach komunikacyjnych składnia podmiotu działania wolicjonalnego jest skorelowana z odbiorcą wypowiedzi, czyli mówiącym wyrażającym komunikatywną intencję motywacji, a składnia złożona odbiorcy działania wolicjonalnego – podmiotem potencjalnego działania – z odbiorcą wypowiedzi, czyli rozmówcą, od którego mówca oczekuje inicjatywy. Rdzeń dyrektywnych aktów mowy tworzą zdania z czasownikami w trybie rozkazującym (imperatywy) i formami wołaczowymi. Peryferia tworzą wypowiedzi pośrednie (m.in. narracyjne, interrogatywne, warunkowe), których modalność motywacyjna wynika z kontekstu lub sytuacji pozajęzykowej. Predykaty werbalne jako centrum dyrektywnych aktów mowy o semantyce rozkazu, polecenia, prośby, błagania, perswazji, zaproszenia, przyzwolenia, żądania, przymusu, apelu, pouczenia, zalecenia, sugestii, ostrzeżenia, przestrogi, rady, napomnienia, nakazu itp. znajdują się zwykle w pozycji komunikacyjnej, korespondującej z właściwą artykulacją wypowiedzi.