Kategoria sąsiedztwa w islamskim modernizmie w Jugosławii."Fetve" Huseina Đozo

Abstrakt

Wychodząc od twierdzenia Carla Schmitta, że wszystkie znaczące pojęcia współczesnej teorii państwa to zsekularyzowane pojęcia teologiczne, autor próbuje odtworzyć polityczną i etyczną teorię sąsiedztwa, obecną w koranicznych komentarzach i fatwach (fatāwā) Huseina Đozo, głównego przedstawiciela modernizmu islamskiego w byłej Jugosławii. Równocześnie stara się ustanowić relację między teoretycznymi ramami dogmatów teologicznych a codzienną praktyką, zachowaną w formule fatwy jako gatunku religijnej literatury islamskiej, która poprzez odpowiedzi na pytania wiernych muzułmanów tworzy dialog o władzy i społeczeństwie, teorii i praktyce. Zastosowano narzędzia krytycznej analizy dyskursu fragmentów tekstów dotyczących kategorii sąsiedztwa, pokazując, że teksty te są głównie oparte na wierze. Innymi słowy, w potocznej percepcji członkowie różnych wspólnot wyznaniowych, muzułmanie, żydzi i chrześcijanie, są sąsiadami. W myśl egzegetycznej i prawnej analizy źródeł islamskich kategoria sąsiedztwa opiera się na wolności i wzajemnym szacunku oraz może być dzielona przez muzułmanów, ateistów i konwertytów z islamu na ateizm.

W konsekwencji tekst pokazuje, że nieprzekraczalna granica nieodłącznie wpisana w każdą sąsiedzką jednostkę kulturową tworzy centralną kategorię definiującą sąsiedztwo. To właśnie zachowanie różnic między sąsiadami chroni tolerancję, szacunek i wolność członków poszczególnych jednostek. Wewnętrzny system znaków, zachowań, artefaktów i stylów życia wspiera zachowanie równości między sąsiadami, dopóki dzielą ten sam kapitał społeczny a przez to utrzymują symetryczną pozycję wobec siebie.

Tekst opiera się na licznych przykładach fatw odkrywających przyswajanie dziedzictwa judeochrześcijańskiego przez myśl islamu oraz wyjaśnia teoretyczne i teologiczne ramy tego procesu. Przedstawia także postrzeganie sąsiada oraz sąsiedztwa w islamie w socjalistycznej Jugosławii, a do pewnego stopnia również intelektualny wymiar judeochrześcijańskiego i islamskiego sąsiedztwa jako przestrzennej i teologicznej bliskości. Artykuł pokazuje, że stanowisko w jugosłowiańskim islamie wobec sąsiada ma charakter inkluzywny, otwarty i zapraszający. Intelektualne podłoże takiej postawy tworzy tradycja modernizmu islamskiego formującego się we wczesnych latach XX w. w Egipcie oraz wpływ takich islamskich myślicieli, jak Jamāl ad-Dīn al-Afghānī, Muḥammad ‘Abduh, Muḥammad Rašīd Riḍā, Maḥmūd Šaltūt. W ten sposób artykuł stawia też pytanie o intelektualne źródła islamskiej otwartości na sąsiada, nieodłączne dla Titowskiej Bośni.