„Ay, But Droma Pkhirdyom”: Cygan i droga (Tożsamość własna w radzieckiej i postradzieckiej literaturze cygańskiej w rosyjskim kontekście kulturowym i politycznym)

Abstrakt

Cyganie zawsze byli szczególną mniejszością w Rosji. Z jednej strony Rosjanie podziwiali bezdomność  Cyganów i ich pragnienie wolności. Cyganie stanowili swego rodzaju alter ego Rosjan: byli tacy, jakimi ci ostatni być chcieli, ale nie ośmielali się. Z drugiej zaś nawet w stosunkowo liberalnych czasach caratu traktowano ich jako ludzi drugiej kategorii, nie wspominając o sowieckich deportacjach. Wędrowny Cygan denerwował szczególnie, tak więc władze zawsze starały się ich osiedlać. Postawy Cyganów także były dwuznaczne (ścisła opozycja Gadziowie/Romi i jednocześnie zjawisko „chorału” osiadłych Cyganów, łączącego kultury rosyjską i cygańską). Ujawnia to główną cechę tożsamości cygańskiej: pragnienie ruchliwości, zależność – ale tylko w drodze, co zderzało się z dwoistą postawą rosyjskiej większości. Ową cechę jak też dwuznaczną postawę wobec niej można uznać za zasadniczy rys radzieckiej i postradzieckiej literatury cygańskiej. Około 1938 roku (zanim skończyło się wspieranie mniejszości narodowych) w radzieckiej literaturze cygańskiej występowały dwie główne linie narracyjne: narracja o złej kapitalistycznej przeszłości (wykorzystywanie „chorałowych” Cyganów, którzy zostali wyprowadzeni z drogi przez Rosjan: M. Iljinsko) oraz opisywanie wspaniałej rzeczywistości radzieckiej – kiedy to szczęśliwi Cyganie pracują i osiedlani są w kołchozach (M. Bezludzko). Taki obraz nowego radzieckiego Cygana ma źródła w obrazie bezdomności (ze względu na negowanie epoki radzieckiej i gloryfikację czasów carskich), co pokazuje szczegółowa analiza tekstów.