Motywy wędrówki dusz i dybuka w kulturze żydowskiej i ich współczesna realizacja w twórczości Jony Wolach
DOI:
https://doi.org/10.11649/a.2016.004Słowa kluczowe:
dybuk, reinkarnacja, judaizm, Jona Wolach, poezja hebrajskaAbstrakt
Artykuł przybliża dwa ważne pojęcia mistyki żydowskiej – dybuka i wędrówki dusz, a następnie ukazuje współczesne nawiązanie do nich w twórczości Jony Wolach. Pod pojęciem wędrówki dusz (hebr. gilgul neszamot) rozumie się sytuację, w której dusza zmarłego wraca do świata doczesnego i zamieszkuje w nowym ciele. Natomiast w przypadku dybuka (hebr. dibuk) dochodzi do zawładnięcia ciałem żywego człowieka, posiadającego już jedną duszę, przez ducha zmarłej wcześniej osoby. Pojęcia wędrówki dusz i dybuka odgrywały istotną rolę nie tylko w tradycji religijnej, ale i w folklorze oraz kulturze popularnej i wysokiej, stając się tematem wielu dzieł artystycznych. W tekście prezentowane są fragmenty wierszy izraelskiej poetki Jony Wolach (1944–1985), w których opisuje ona stany psychiczne zbliżone do wędrówki dusz i zawładnięcia przez dybuka. Artykuł ma na celu ukazanie, że te poetyckie obrazy pozostają w głębokim związku z podzielaną przez Wolach koncepcją ludzkiej psychiki.
Bibliografia
An-ski, S. (2007). Na pograniczu dwóch światów: Dybuk: Przypowieść dramatyczna w czterech aktach według hebrajskiej wersji dramatu Chaima Nachmana Bialika. Kraków: Austeria.
Borzymińska, Z., & Żebrowski, R. (2003). Polski słownik judaistyczny: Dzieje, kultura, religia, ludzie (T. 1). Warszawa: Prószyński i S-ka.
Elior, R. (2010). „Present but absent”, „still life”, and „a pretty maiden who has no eyes”: On the presence and absence of woman in the Hebrew language, in the Jewish religion, and in Israeli life. Studies in Spirituality, 20, 381–455.
Elior, R. (2014). Dybuki i kobiety żydowskie w historii społecznej, myśli mistycznej i folklorze. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Elior, R., Bilu, Y., Zakovitch, Y., & Shinan, A. (Red.). (2013). Ke-chalom jauf we ke-dibuk jeachez. Al chalomot we-dibukim bi-Israel u-we-amim. Jerozolima: Magnes Press.
Granot, M. (2009). Leksikon histori szel ha-sofrim ha-iwriim meaz taszach. Tel Awiw: Agudat ha-sofrim ha-iwriim bi-mdinat Israel.
Jeszurun, H. (1984). Jona Wolach, april 1984: re’ajon. Chadarim, 4, 106–115.
Kedar, Y. (2014). Sziw’at ha-selilim szel Jona Wolach. Otobiografia dokumentarit [film].
Kubovy, M. (1993). Alimut be-szirat Jona Wolach. Diwrej ha-kongres ha-olami le-mada’ej ha-jahadut. Chatiwa gimel: ha-jecira ha-ruchanit, 3, 237–244.
Legutko, A. (2010). Feminist Dybbuks: Spirit possession motif in post-second wave Jewish women’s fiction. Bridges: A Jewish Feminist Journal, 15(1), 6–26. http://dx.doi.org/10.2979/BRI.2010.15.1.6 DOI: https://doi.org/10.2979/BRI.2010.15.1.6
Madeyska-Pilchowa, A. (1988). „Dybuk” i kabała. Dialog, 4, 137–146.
Mark, Z. (2009). The Dybbuk as imagery and as psychological state in the work and life of Yona Wallach. Hebrew Studies, 50, 245–264. http://dx.doi.org/10.1353/hbr.2009.0025 DOI: https://doi.org/10.1353/hbr.2009.0025
Mazor, Y. (1996). The sexual sound and the flowery fury: The role of Yona Wollach in contemporary Hebrew poetry. Modern Judaism, 16(3), 263–290. http://dx.doi.org/10.1093/mj/16.3.263 DOI: https://doi.org/10.1093/mj/16.3.263
Neugroschel, J. (Red.). (2000). The Dybbuk and the Yiddish imagination: A haunted reader. Syracuse: Syracuse University Press.
Nigal, G. (1994). Sipurej dibuk be-sifrut Israel. Jerozolima: Hoca’at Reuwen Mass.
Ochman, J. (1997). Peryferie filozofii żydowskiej. Kraków: Universitas.
Rattok, L. (1997). Al szirat Jona Wolach. Mal’ach ha-esz. Tel Awiw: Hoca’at ha-kibuc ha-meuchad.
Reich, A. (1993). Lichjot bi-mhirut ha-biografia. Maznaim, 9, 45–46.
Sarna, I. (1993). Jona Wolach: Biografia. Jerozolima: Keter.
Scholem, G. (1996). Kabała i jej symbolika. Kraków: Znak.
Scholem, G. (2010). O mistycznej postaci bóstwa. Warszawa: Aletheia.
Seidman, N. (2003). The ghost of queer loves past: Ansky’s „Dybbuk” and the sexual trans¬formation of Ashkenaz. W D. Boyarin, D. Itzkovitz, & A. Pellengrini (Red.), Queer theory and the Jewish question (ss. 228–245). New York: Columbia University Press.
Shabtai, A. (2006). On Yona Wallach. W Y. Wallach. Let the words: Selected poems (ss. XI–XXIV). Riverdale-on-Hudson, New York: The Sheep Meadow Press.
Tzamir, H. (2006). Be-szem ha-nof. Leumijut, migdar we-subiektiwijut ba-szira ha-israelit bi-sznot ha-chamiszim we-ha-sziszim. Jerozolima: Keter.
Unterman, A. (1994). Encyklopedia tradycji i legend żydowskich. Warszawa: Książka i Wiedza.
Wolach, J. (1992). Tat hakara niftachat kemo menifa. Miwchar ha-szirim 1963–1985. Tel Awiw: Hoca‘at ha-kibuc ha-meuchad.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2016 Anna Piątek
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
