Ścinanie kani. Od obrzędu do performance’u
DOI:
https://doi.org/10.11649/abs.3134Słowa kluczowe:
literatura kaszubska, teatr kaszubski, etnografia, widowiskoAbstrakt
Artykuł opisuje przekształcenia treściowe i formalne kaszubskiego obrzędu (widowiska) ścinania kani. Jest to ceremoniał pierwszy raz opisany przez Floriana Ceynowę w czasach romantyzmu (1843 rok). Następne charakterystyki tego obrzędu wskazują na swoisty proces sekularyzacji (Jan Patock). Po II wojnie światowej ścinanie kani wyglądało już niczym wydarzenie ludyczne i rozrywkowe (Jan Piepka), choć zdarzały się jeszcze próby jego resymbolizacji (Jan Rompski). Najnowsze realizacje tego widowiska obserwowane w XXI wieku pokazują z jednej strony komercjalizację kaszubskiej kultury ludowej, z drugiej zaś ujęcia prowadzące ku poetyce performance’u (Teatr Zymk) lub storytelling (Irena Brzeska).
Bibliografia
Bistroń, M. (1976). Widowisko „Ścinanie kani”. Pomerania, 1976(2), 45–46.
Ceynowa, F. (1843a). Szczōdráki. Jutrzenka: Przegląd słowiański, 2(3), 57–60.
Ceynowa, F. (1843b). Wiléjá Noveho Roku. Jutrzenka: Przegląd słowiański, 2(3), 51–56.
Ceynowa, F. (1851). Ścinanie kani. Nadwiślanin, 19, 150–151.
Classical AmberLight Channel. (2018, wrzesień 12). Irena Brzeska – „Kania – Drewniany Ptak” [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=iDiOaK7CK0U
Damps, M. (2019, listopad 25). Scynanié kani. Kartuzy.info. https://kartuzy.info/artykul/scynani-kani/877729
Drabik, B. (2010). Językowe rytuały tworzenia więzi interpersonalnej. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Dr. Nadmorski [Łęgowski, J.]. (Oprac.). (1892). Kaszuby i Kociewie: Język, zwyczaje, przesądy, podania, zagadki i pieśni ludowe w północnej części Prus Zachodnich. Czcionkami Drukarni „Dziennika Poznańskiego”.
Eliade, M. (1988). Historia wierzeń i idei religijnych: T. 1. Od epoki kamiennej do misteriów eleuzyjskich (S. Tokarski, Tłum.). Instytut Wydawniczy PAX.
Eliade, M. (1993). Roślinność: Symbole i ryty odnowienia. W M. Eliade, Traktat o historii religii (J. Wierusz-Kowalski, Tłum.; ss. 95–124). Wydawnictwo Opus.
Elwart, L., & Mach, K. (1973). Tekst oskarżenia kani. W J. Rompski, Ścinanie kani (ss. 94-97). Muzeum Etnograficzne w Toruniu.
Engelking, A. (2010). Klątwa: Rzecz o ludowej magii słowa. Oficyna Naukowa.
Frazer, J. G. (1911). Czarownik, kapłan, król: Wykłady o pierwotnych dziejach instytucji królewskiej (I. Wajnberg, Tłum.). Skład Główny w księgarni Cetnerszwera.
Frazer, J. G. (1978). Złota gałąź (H. Krzeczkowski, Tłum.). Wydawnictwo Znak.
Fundacja Sedlaka. (b.d.). Zdjęcia. Facebook. https://www.facebook.com/pg/Fundacja.Sedlaka/photos/?tab=album&album_id=838045459681021
Gajek, J. (1934). Kogut w wierzeniach ludowych. Nakładem Towarzystwa Ludowego.
Girard, R. (1992). Kozioł ofiarny (M. Goszczyńska, Tłum.). Wydawnictwo Łódzkie.
Girard, R. (1993). Sacrum i przemoc (M. Plecińska & J. Pleciński, Tłum.). Wydawnictwo Brama.
Hilferding, A. (1989). Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego (N. Perczyńska, Tłum.). Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział w Gdańsku.
Kalinowski, D. (2010). „Ścinanié Kanië” Jana Rompskiego: Dawna i współczesna moc rytuału. Acta Cassubiana, 12, 33–47.
Kalinowski, D. (2012). Materiały etnograficzne Floriana Ceynowy jako formy dramaturgiczne. W J. Borzyszkowski (Red.), Życie i dzieła Floriana Ceynowy (1817–1881) (ss. 163–188). Instytut Kaszubski.
Kalinowski, D. (2015). Jasna strona codzienności: Sztuki teatralne Jana Piepki. Acta Cassubiana, 17, 181–198.
Kalinowski, D. (2016). Kaszubski portret Żydów: Główne kierunki i techniki. W D. Kalinowski, Żydzi polscy i pomorscy: Studia o ludziach i literaturze (ss. 287–310). Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej w Słupsku; Instytut Kaszubski.
Kalinowski, D. (2020). Florian Ceynowa i polityczne prowokacje. W D. Kalinowski (Red.), Ceynowa (prze)pisany (ss. 105–130). Akademia Pomorska w Słupsku; Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie.
Kalinowski, D. (2021). Teatr kaszubski: Fenomen, formy, środowisko / Kaszebsczi teater: Zjawiszcze, formé, òkrãżé. Instytut Kaszubski.
Karnowski, J. (2011). Scinanié kani: Widowiskò kaszëbsczé. W J. Karnowski, Dramaty (M. Cybulski, Oprac. & Przyp.; ss. 435–448). Instytut Kaszubski.
Kaźmierczak, W. (b.d.). Historia performance w Polsce. https://web.archive.org/web/20160304213224/http://www.historia-performance.wizytowka.pl/
Kluczyk, A. M. (2006). Kultura kaszubska jako nowy produkt turystyczny. W P. Kalinowski (Red.), Catering dziedzictwa kulturowego? Kaszubi i Kaszuby w oczach etnologów (ss. 113–147). Wydawnictwo Region.
Kolankiewicz, L. (1995). Samba z bogami: Opowieść antropologiczna. Instytut im. Jerzego Grotowskiego.
Kolankiewicz, L. (1999). Dziady: Teatr święta zmarłych. Słowo/obraz terytoria.
Kowalska, J. (1995). Koło bogów: Ruch i taniec w mitach i obrzędach. Instytut Archeologii i Etnologii PAN.
Kowalski, P. (2007). Kultura magiczna: Omen, przesąd, znaczenie. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kuik-Kalinowska, A. (2010). Arcypowieść literatury kaszubskiej. W A. Majkowski, Żëcé i przigòdë Remusa: Zvjercadło kaszubski (J. Treder, Oprac.; ss. 51–96). Instytut Kaszubski.
Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J., & Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych: Słownik Adama Fischera. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kukier, R. (1974). O demonach sporzących dobytek w tradycyjnej kulturze ludowej ziem Pomorza. Koszalińskie Zeszyty Muzealne, 4, 163–189.
Labuda, K., & Trybański, M. (2017, czerwiec 27). Ścięli Kanię na Sobótce [Video]. Telewizja TTM. http://www.telewizjattm.pl/dzien/2017-06-27/43118-scieli-kanie-na-sobotce.html?play=on
Linkner, T. (2013a). Młodokaszubi w Młodej Polsce to „bon mot”. W T. Linkner, Z literatury Młodokaszubów: Aleksander Majkowski: Studia i szkice (ss. 9–26). Wydawnictwo Bernardinum.
Linkner, T. (2013b). Sobótkowe „ścinanie kani”. W T. Linkner, Z literatury Młodokaszubów: Aleksander Majkowski: Studia i szkice (ss. 241–250). Wydawnictwo Bernardinum.
Lorentz, F. (1934). Zarys etnografii kaszubskiej. W F. Lorentz & A. Fischer, Kaszubi: Kultura ludowa i język (ss. 97–103). Instytut Popierania Nauki.
MacAloon, J. J. (2009). Rytuał, dramat, święto, spektakl: Wstęp do teorii widowiska kulturowego (K. Przyłuska-Urbanowicz, Tłum.). Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Majkowski, A. (2010). Żëcé i przigòdë Remusa: Zvjercadło kaszubski (J. Treder, Oprac.; ss. 693–701). Instytut Kaszubski.
Margiotta, U., & Belcari, I. (2017). Storytelling teatralny i cyfrowy w nauczaniu i szkoleniu (A. Schejbal, Tłum.). Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne Teatr Grodzki.
Masłowska, E. (2014). Pierwiastek żeński w antropokosmicznym zespole płodności: Woda – ziemia – księżyc – kobieta (w polskiej kulturze ludowej). Kultura i społeczeństwo, 2014(2), 37–58. https://hdl.handle.net/20.500.12528/76
Mosbach, A. (2006). Wiadomość o Kaszubach. Wydawnictwo Region.
Niebrzegowska-Bartmińska, S. (2016). Symbolika płodnościowa w polskim folklorze. Etnolingwistyka, 28, 207–227. https://doi.org/10.17951/et.2016.28.207 DOI: https://doi.org/10.17951/et.2016.28.207
Niewiadomski, D. (1999). Orka i siew w ludowych wyobrażeniach agrarnych. Wydawnictwo Polihymnia.
Obracht-Prondzyński, C., Fopke, T., & Kulikowska, K. (2018). Współczesna kultura kaszubska / Terôczasnô kaszëbskô kùltura. Instytut Kaszubski.
Osęka, P. (2010). Pochód. W A. Chałupnik, W. Dudzik, M. Kanabrodzki, & L. Kolankiewicz (Red.), Antropologia widowisk: Zagadnienia i wybór tekstów (2. wyd. zm., popr. i rozsz.). Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Patock, J. (1910). Scïnáńe káńe. Mitteilungen des Vereins für kaschubische Volkskunde, 2, 52–56.
Piepka, J. [Staszków, J.]. (1968). Ścinanie kani. Biuletyn Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, 1968(2), 87–93.
Ratajczakowa, D. (2015). Galeria gatunków widowiskowych, teatralnych i dramatycznych. Wydawnictwo UAM.
Rompski, J. (1973). Ścinanie kani: Kaszubski zwyczaj ludowy. Muzeum Etnograficzne w Toruniu.
Rompski, J. (2012). Ścinanié Kanië. W J. Treder (Oprac.), Zwyczaj i widowisko „Ścinania kani” w etnologii i literaturze (ss. 78–112). Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej.
Samp, J. (1981). Misterium ptaka ofiarnego. W J. Samp, Droga na sabat (ss. 5–29). Wydawnictwo Morskie.
Stelmachowska, B. (1933). Rok obrzędowy na Pomorzu. Instytut Bałtycki.
Sychta, B. (1968). Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej (T. 2). Ossolineum.
Szczypta, A., & Rhode, K. (2004). Ścinanie kani. Alica Works.
Szefka, P. (1959). Ścięcie kani: Obrzęd powitania wiosny na Kaszubach. Biuletyn Wojewódzkiego Domu Kultury w Gdańsku, 1959(13), 5–9.
„Ścinanie Kani” po raz pierwszy w Dębkach [Video]. (2017, czerwiec 24). Telewizja Bałtycka. http://telewizjabaltycka.pl/scinanie-kani-po-raz-pierwszy-w-debkach/
Tarnowski, S. (1933). Ścinanie kani: Starożytne widowisko kaszubskie [wydanie broszurowe]. (Przedruk z: „Ścinanie kani”, 1929, Mestwin, 1929(2), 3–5).
Treder, J. (2002). Kaszubi: Wierzenia i twórczość: Ze „Słownika” Sychty. Oficyna Czec.
Treder, J. (2012). Zwyczaj i widowisko „Ścinania kani” w etnologii i literaturze. Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Polskiej.
Wachowski, J. (2011). Performans. Słowo/obraz terytoria.
Wójtowicz, M. (2013). Semantyka wybranych liczb w kulturze ludowej mieszkańców wsi. Studia Wschodniosłowiańskie, 13, 361–374. https://doi.org/10.15290/sw.2013.13.26 DOI: https://doi.org/10.15290/sw.2013.13.26
Zbieranek, P. (2020). Gry tożsamościowe: W poszukiwaniu nowych form zakotwiczenia dziedzictwa kulturowego. W A. Bachórz & C. Obracht-Prondzyński (Red.), Tradycja dla rozwoju? Instytucje – tożsamość – zmiany kulturowe w społecznościach lokalnych na przykładzie Pomorza (ss. 167–196). Nadbałtyckie Centrum Kultury.
Zowczak, M. (2000). Biblia ludowa: Interpretacja wątków biblijnych w kulturze ludowej. Wydawnictwo Funna.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2024 Daniel Kalinowski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
