Tworzenie miejskiej heterotopii. Zarzecze (Užupis) w centrum zainteresowania literatury i filmu („Tūla” Jurgisa Kunčinasa i „Dziesięć minut przed lotem Ikara” Arūnasa Matelisa)
DOI:
https://doi.org/10.11649/abs.2741Słowa kluczowe:
geokrytyka, studia nad miastem w literaturze, heterotopia, trzecia przestrzeń, Wilno, Zarzecze, Jurgis Kunčinas, Arūnas MatelisAbstrakt
Celem artykułu jest analiza i porównanie dwóch sposobów przedstawiania wileńskiej dzielnicy Zarzecze: literackiego obrazu Zarzecza stworzonego w powieści Jurgisa Kunčinasa Tūla (1993) oraz obrazu filmowego przedstawionego w filmie dokumentalnym Arūnasa Matelisa Dziesięć minut przed lotem Ikara (1990). Wykorzystanie podejść geokrytyki, studiów miejskich (urban studies) i kontekstów intermedialnych pozwala na powiązanie tych obrazów pod względem dominujących motywów zmysłowego doświadczania miasta, związanych z dwoma sposobami przedstawiania: obserwacji i spaceru po mieście. W powieści Tūla różne sposoby patrzenia sprawiają, że przestrzeń miejska jest widoczna, a wędrówka bohatera łączy poszczególne obiekty z całą przestrzenią referencyjną. Analiza sposobu przedstawienia Wilna, a zwłaszcza Zarzecza, w powieści Tūla podkreśla związki między konstrukcją fikcyjnej przestrzeni miejskiej a strukturą powieści miejskiej. Film Dziesięć minut przed lotem Ikara skupia się na dzielnicy Zarzecze i codziennym życiu jej mieszkańców. Formalnie oko kamery umieszczone na poziomie ulicy zbiega się z potencjalnym odbiorcą i jego fizyczną zdolnością do dotykowego uchwycenia przestrzeni, tj. za pomocą kroków. Jest to niezwykle istotna technika, która łączy wszystkie punkty przestrzenne w jedną całość i podkreśla stały związek między spacerem po mieście a snuciem opowieści poprzez czytanie czy też pisanie. Podsumowując, oba sposoby przedstawiania pozwalają zakwalifikować obszar Zarzecza jako przestrzeń „inną” lub heterotopię ze względu na jej charakterystyczny język, który stanowi jednocześnie praktykę cielesną, nieodłączną dla obu tekstów.
Bibliografia
Arlauskaitė, N. (2019). Lions, boxers and other Vilnius inhabitants. In E. Grigoravičienė & U. Paberžytė (Eds.), Animal-human-robot (pp. 88–92). MO Muziejus. DOI: https://doi.org/10.1111/1365-2656.12910
Auge, M. (1995). Non-places: Introduction to an anthropology of supermodernity (J. Howe, Trans.). Verso.
Baldick, C. (2001). The concise Oxford dictionary of literary terms. Oxford University Press.
Barthes, R. (1988). Semiology and urbanism. In R. Barthes, The semiotic challenge (R. Howard, Trans.; pp. 191–201). Hill and Wang.
Benjamin, W. (1999). The Arcades project (H. Eiland & K. McLaughlin, Trans.). Harvard University Press.
Bidlauskienė, G. (2019). Jurgio Kunčino Tūlos Vilnius: Nuo miesto praktikų – prie teksto strategijų. Colloquia, 43, 127–145. https://doi.org/10.51554/Col.2019.28642 DOI: https://doi.org/10.51554/Col.2019.28642
de Certeau, M. (1980). The practice of everyday life (S. Rendall, Trans.). University of California Press.
Foucault, M. (1975). Surveiller et punir: Naissance de la prison. Gallimard.
Foucault, M. (1997). Of other spaces: Utopias and heterotopias. In N. Leach (Ed.), Rethinking architecture: A reader in cultural theory (pp. 350–356). Routledge.
Kowerko-Urbańczyk, M. (2013a). Wilno jako projekt nienostalgiczny: Litewska proza wobec wielokulturowości i palimpsestowości Wilna. Porownania, 12, 87–102. https://doi.org/10.14746/p.2013.12.11053 DOI: https://doi.org/10.14746/p.2013.12.11053
Kowerko-Urbańczyk, M. (2013b). Wilno-Vilnius: Polskie i litewskie reprezentacje miasta po roku 1990. Adam Mickiewicz University. https://www.lituanistika.lt/content/63753
Kunčinas, J. (1993). Tūla. LRS leidykla.
Lefebvre, H. (1991). The production of space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell Publishing.
Matelis, A. (Director). (1990). Ten minutes before the flight of Icarus [Film]. Arunas Matelis for Lithuanian Film Studio.
Merleau-Ponty, M. (1964). L’Oeil et l’esprit. Gallimard. DOI: https://doi.org/10.1522/030824586
Moretti, F. (2007). Graphs, maps, trees: Abstract models for literary history. Verso.
Snezhko, IU. (2015). Geterotopii Vilʹniusa v sovremennom litovskom romane: Panorama kak prostranstvo nepovsednevnosti. Literatūra, 57(5), 255–265. https://doi.org/10.15388/Litera.2015.5.10215 DOI: https://doi.org/10.15388/Litera.2015.5.10215
Soja, E. W. (1996). Thirdspace: Journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places. Blackwell.
Tally, R. T., Jr., & Drakakis, J. (2012). Spatiality. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203082881 DOI: https://doi.org/10.4324/9780203082881
Toporov, V. N. (2003). Peterburgskiĭ tekst russkoĭ literatury: Izbrannye trudy. Iskusstvo-SPB.
http://biblio.imli.ru/index.php/ruslit/100-toporov-vn-peterburgskij-tekst-russkoj-literatury-2003
Tuan, Y.-F. (1977). Space and place: The perspective of experience. University of Minnesota Press.
Venclova, T. (2014). Romanas be melagysčių (D. Mitaitė, Trans.). In T. Venclova, Pertrūkis tikrovėje: Straipsniai apie literatūrą ir kultūrą (pp. 78–82). Lietuvių literaturos ir tausakos institutas.
Vidugirytė-Pakerienė, I. (2014). Vilnius: Mapping literature – reading city text. In C. Lévy & B. Westphal (Eds.), Géocritique: État des lieux / Geocriticism: A survey (pp. 252–258). PULIM.
Vidugirytė-Pakerienė, I., Briedis, L., Laukkonen, T., & Snezhko, J. (2014). Project “Mapping Vilnius Literature”. Retrieved December 11, 2021, from http://www.vilniusliterature.flf.vu.lt/en/?page_id=18
Westphal, B. (2007). La Geocritique: Reel, fiction, espace. Editions de Minuit.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2022 Gintarė Bidlauskienė
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
