Specyficzne warianty języków narodowych: polski północnokresowy i niemiecki nadwołżański. Perspektywy badań porównawczych
DOI:
https://doi.org/10.11649/abs.2015.004Słowa kluczowe:
dialekty wyspowe, niemczyzna nadwołżańska, polszczyzna północnokresowaAbstrakt
Autorka zajmuje się szczególnymi kodami językowymi: polszczyzną północnokresową i niemczyzną nadwołżańską. Są to odmiany języków narodowych, które rozwijały się w niezwykłych warunkach. Oba znajdowały się poza terytorium etnicznym i występowały głównie w postaci rozległych wysp językowych.
Polszczyzna północnokresowa ukształtowała się na ziemiach dzisiejszej Litwy, Białorusi, Łotwy w dwóch odmianach. Polacy dobrowolnie przenoszący się do miast i miasteczek Wielkiego Księstwa Litewskiego przenieśli na te tereny język polski, który z czasem przejmowały miejscowe warstwy wyższe, polonizując się i wytwarzając specyficzny miejscowy dialekt kulturalny. W II połowie XIX w. dialekt ten zaczęli przejmować chłopi litewscy i białoruscy. W ten sposób powstały zwarte obszary języka polskiego za północno-wschodnią granicą etniczną, czyli gwary północnokresowe. Obie odmiany polszczyzny rozwijały się w Imperium Rosyjskim, gdzie poddawane były rusyfikacji. Ponownie trafiły w orbitę silnego oddziaływania języka rosyjskiego po II wojnie światowej. W Litewskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej na ich podstawie ukształtował się nowy północnokresowy dialekt kulturalny.
Dialekty niemieckie Powołża należą do gwar przeniesionych, trafiły nad Wołgę w XVIII w. wraz z przybyszami z różnych stron Niemiec, na nowym miejscu uległy modyfikacji, polegającej głównie na wymieszaniu poszczególnych gwar. Długo rozwijały się w izolacji zarówno od rosyjskiego otoczenia, jak i od innych odmian języka niemieckiego, używanych w wielu punktach Rosji, a także od niemczyzny literackiej. Pod koniec XIX w. drogą administracyjną poddano je rusyfikacji. Ponownie rusyfikowano je (sowietyzowano) w latach 20. i 30. XX w. W okresie radzieckim na bazie dialektów niemiecko-nadwołżańskich ukształtował się swoisty dialekt kulturalny.
Autorka omawia punkty styczne i rozbieżne w historii niemczyzny nadwołżańskiej i polszczyzny północnokresowej, wskazując możliwe kierunki badań porównawczych.
Bibliografia
Bardach, J. (1988). O świadomości narodowej Polaków na Litwie i Białorusi w XIX i XX w. In W. Wrzesiński (Ed.), Polska myśl polityczna XIX i XX wieku (Vol. 6, pp. 225–234). Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Beratz, G. (1923). Die deutschen Kolonisten an der unteren Wolga in ihrer Entstehung und ersten Entwicklung. Berlin: Verband der wolgadeutschen Bauern, GmbH.
Bernikov, N. N. (1941). Protsess perestroĭki foneticheskoĭ struktury krest’ianskoĭ rechi: Iz nabliudeniĭ nad sovremennymi nemetsko-volzhskimi iazykovymi otnosheniiami. Uchenye zapiski LGU. Seriia filologicheskikh nauk, 5(58), 255–291.
Błaszczyk, J. (1991). Polacy na Litwie: Zarys problematyki historycznej i współczesnej. Przegląd Wschodni, 1(1), 147–167.
Brandes, D. (1997). Einwanderung und Entwicklung der Kolonien. In G. Stricker (Ed.), Deutsche Geschichte im Osten Europa: Russland (pp. 35–110). Berlin: Siedler Verlag.
Busch, M. (1997). Brauchtum und Geselligkeit. In G. Stricker (Ed.), Deutsche Geschichte im Osten Europa: Russland (pp. 539–560). Berlin: Siedler Verlag.
Chebotareva, V. G. (1999). Gosudarstvennaia natsional’naia politika v Respublike nemtsev Povolzh’ia. 1918–1941 gg. Moskva: Obshchestvennaia Akademiia nauk rossiĭskikh nemtsev.
Chebotareva, V. G. (2006). IAzyk nemetskiĭ. In O. Kubitskaia (Ed.), Nemtsy Rossii: Ėntsiklopediia (Vol. 3, pp. 865–890). Moskva: ĖRN.
Ciesielski, S., Hryciuk, G., & Srebrakowski, A. (1994). Przymusowe przesiedlenia Niemców radzieckich. In S. Ciesielski, G. Hryciuk, & A. Srebrakowski, Masowe deportacje radzieckie w okresie II wojny światowej (pp. 83–105). Wrocław: Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego.
Dinges, G. G. (1925). K izucheniiu govorov Povolzhskikh nemtsev (rezul’taty, zadachi, metody). Uchenye zapiski Saratovskogo universiteta imeni Chernyshevskogo, 4(3), 12–20.
Dinges, G. G. (1929). O russkikh slovakh, zaimstvovannykh povolzhskimi nemtsami do 1876 goda. Uchenye zapiski Saratovskogo universiteta imeni Chernyshevskogo, 7, 195–236.
Dinges, G., Berend, N., & Post, R. (1997). Wolgadeutscher Sprachatlas (WDSA). Tübingen: A. Francke.
Ditts, I. E. (1997). Istoriia povolzhskikh nemtsev-kolonistov. (I. R. Pleve, Ed.). Moskva: Gotika.
Dizendorf, V. (1995). Istoricheskie, politicheskie i pravovye aspekty problemy rossiĭskikh Nemtsev. In V. Dizendorf (Ed.), Rossiĭskie nemtsy i natsional’nye men’shinstva Evropy: Materialy Mezhdunarodnoĭ nauchno-prakticheskoĭ konferentsii «Budushchee rossiĭskikh nemtsev…» (Moskva, 19–21 fevralia 1994 goda) (pp. 43–50). Moskva: Gotika.
Dizendorf, V. F. (Ed.). (2006). Nemtsy Rossii. Naselennye punkty i mesta naseleniia: Ėntsiklopedicheskiĭ slovar’ (annex to encyclopaedia Nemtsy Rossii). Moskva: ĖRN.
Dul’zon, A. P. (1941). Problema skreshcheniia dialektov po materialam iazyka nemtsev Povolzh’ia. Izvestiia Akademii Nauk SSSR. Otdelenie literatury i iazyka, 3, 82–96.
Eberhardt, P. (1991). Przemiany narodowościowe na Litwie w XX w. Przegląd Wschodni, 1(3), 449–485.
Eisfeld, A. (2010). Etappen eines langen Weges: Beitrag zur Geschichte und Gegenwart der Deutschen aus Russland. Bonn: Bund der Vertriebenen.
Erina, E. M. (1995). Ocherki istorii kul’tury Nemetskoĭ avtonomii na Volge. Saratov: Izdatel’stvo Saratovskogo universiteta.
German, A. A., & Pleve, I. R. (2002). Nemtsy Povolzh‘ia: Kratkiĭ istoricheskiĭ ocherk. Saratov: Izdatel’stvo Saratovskogo universiteta.
German, E., & German, A. (2006). Respublika Nemtsev Povolzh’ia. In V. Karev (Ed.), Nemtsy Rossii: Ėntsiklopediia (Vol. 2, pp. 271–292). Moskva: ĖRN.
Grek-Pabisowa, I. (1992). Język polski na Kresach północno-wschodnich: Legendy a rzeczywistość. In J. Siatkowski & B. Galster (Eds.), Językoznawstwo: Prace na XI Międzynarodowy Kongres Slawistów w Bratysławie 1993 (pp. 55–62). Warszawa: Energeia. (Z Polskich Studiów Slawistycznych, seria 8)
Grek-Pabisowa, I. (2002). Współczesne gwary polskie na Litwie i Białorusi: Fonetyka. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Grek-Pabisowa, I., Ostrówka, M., & Biesiadowska-Magdziarz, B. (2008a). Język polski na Białorusi Radzieckiej w okresie międzywojennym: Polszczyzna mówiona. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Grek-Pabisowa, I., Ostrówka, M., & Biesiadowska-Magdziarz, B. (2008b). Język polski na Białorusi Radzieckiej w okresie międzywojennym: Polszczyzna pisana. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
IUkhneva, N. (2006). Sankt-Peterburg. In O. Kubitskaia (Ed.), Nemtsy Rossii: Ėntsiklopediia (Vol. 3, pp. 377–380). Moskva: ĖRN.
Iwanow, M. (1991). Pierwszy naród ukarany: Polacy w Związku Radzieckim 1921–1939. Warszawa, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Karaś, H. (2002). Gwary polskie na Kowieńszczyźnie. Warszawa, Puńsk: Aušra.
Kovrigina, V. (2006). Sloboda nemetskaia v Moskve. In O. Kubitskaia (Ed.), Nemtsy Rossii: Ėntsiklopediia (Vol. 3, pp. 443–450). Moskva: ĖRN.
Kurzowa, Z. (1993). Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI – XX w. Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Lebioda, T. (2004). Niemcy rosyjscy w polityce RFN na tle ich znaczenia w Rosji i relacjach niemiecko-rosyjskich w latach 1763–2003. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum.
Litsenberger, O. A. (2011). Uchastie nemtsev liuteranskogo i katolicheskogo ispovedaniia v sotsial’no-ėkonomicheskoĭ, politicheskoĭ i kul’turnoĭ zhizni Rossii. In D. F. Aiatskov (Ed.), Rossiĭskoe gosudarstvo, obshchestvo i ėtnicheskie nemtsy: Sbornik nauchnykh trudov (pp. 3–13). Saratov: MSNK-press.
Marszałek, M. (2006). Słownictwo wydawnictw książkowych drukowanych na radzieckiej Litwie: Opis dyferencjalny. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.
Maryański, A. (1974). Stan i rozmieszczenie ludności polskiej w ZSRR. Czasopismo Geograficzne, (1), 145–146.
Maryniakowa, I. (1992). Północno-wschodnie obszary polszczyzny wobec języków wschodniosłowiańskich i bałtyckich. In J. Siatkowski & B. Galster (Eds.), Językoznawstwo: Prace na XI Międzynarodowy Kongres Slawistów w Bratysławie 1993 (pp. 154–158). Warszawa: Energeia. (Z Polskich Studiów Slawistycznych, seria 8)
Maryniakowa, I. (1999). Związki polszczyzny północnokresowej z Podlasiem i Mazowszem. Acta Baltico-Slavica, 24, 163–178.
Mędelska, J. (1993a). Język polski na Litwie w dziewiątym dziesięcioleciu XX wieku. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
Mędelska, J. (1993b). Nad książką Zofii Kurzowej „Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI-XX w.”. Poradnik Językowy, (4), 470–482.
Mędelska, J. (2000). Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979) (Vol. 2: Lata 1945–1959). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
Mędelska, J. (2001). Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979) (Vol. 3: Lata 1960–1979, Pt. 1: Fonetyka, słowotwórstwo, fleksja, składnia). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
Mędelska, J. (2004). Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979) (Vol. 4: Lata 1960–1979, Pt. 2: Słownictwo, wyrazy). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
Mędelska, J., & Cieszkowski, M. (2011а). O rannem variante nemetskogo sovetskogo iazyka: Na materiale Russko-nemetskogo slovaria A. F. Nesslera. Slavia Orientalis, 60(2), 253–276.
Mędelska, J., & Cieszkowski, M. (2011b). Otrazhenie rannikh variantov sovetskikh natsional‘nykh iazykov v moskovskikh russko-inoiazychnykh slovariakh. Acta Baltico-Slavica, 35, 91–108. DOI: https://doi.org/10.11649/abs.2011.008
Mędelska, J., & Cieszkowski, M. (2012). Pierwsze sowietyzmy w niemczyźnie współczesnej: Na podstawie porewolucyjnego słownika rosyjsko-niemieckiego. In A. Kątny (Ed.), Sprach- und Kulturkontakte in Europas Mitte: Studien zur Slawistik und Germanistik (pp. 91–111). Frankfurt am Main: Peter Lang.
Mędelska, J., & Jankowiak-Rutkowska, M. (2014). Kolchoskontor, Spezumsiedler, Balanda, Schtschi i drugie leksicheskie osobennosti v iazyke poėzii rossiĭskikh nemtsev. Slavia Orientalis, 63(1), 89–108.
Mędelska, J., & Jankowiak-Rutkowska, M. (in press). O unifikacji słownictwa mniejszości narodowych w ZSRR na wybranych przykładach z radzieckich odmian polszczyzny i niemczyzny: Okres międzywojenny.
Mędelska, J., Cieszkowski, M., & Jankowiak-Rutkowska, M. (2012). Kartka z mrocznych dziejów szkolnictwa Niemców nadwołżańskich. Linguistica Bidgostiana, 9, 102–123.
Mędelska, J., Cieszkowski, M., & Jankowiak-Rutkowska, M. (2014). O slove Arbuse, odnom iz pervykh rusizmov v iazyke rossiĭskikh nemtsev. Jazykovedny časopis, 65(1), 5–21. DOI: https://doi.org/10.2478/jazcas-2014-0001
Mędelska, M., & Marszałek, M. (2000a). Kułak czy gbur? Rozterki twórców polszczyzny radzieckiej. Przegląd Polonijny, 26, 119–137.
Mędelska, M., & Marszałek, M. (2000b). Twórzmy słownik polskiego języka radzieckiego! Poradnik Językowy, (8), 38–48.
Mikhaĭlov, A. (2004). Ofitserskiĭ korpus. In V. Karev (Ed.), Nemtsy Rossii: Ėntsiklopediia (Vol. 2, pp. 742–746). Moskva: ĖRN.
Moszyński, K. (1918). Stosunki narodowościowe w Wileńskiem. Myśl Polska, (1–2), 22–27.
Nessler, A. F. (Ed.). (1929). Russko-nemetskiĭ slovar’. Moskva.
Ochmański, J. (1967). Historia Litwy. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Ostroukh, I. G., & Shervud, E. A. (1995). Rossiĭskie nemtsy: vklad v istoriiu i kul‘turu (XVII – nachalo ХХ vv.). In E. A. Shervud (Ed.), Rossiĭskie nemtsy na Donu, Kavkaze i Volge: Materialy Russko-Germanskoĭ nauchnoĭ konferentsii, 22–26 sentiabria 1994 g. (pp. 11–25). Moskva: Mezhdunarodnyĭ soiuz nemetskoĭ kul’tury.
Pinkus, B., & Fleischhauer, I. (1987). Die Deutschen in der Sowjetunion: Geschichte einer nationalen Minderheit im 20. Jh. (K.-H. Ruffmann, Ed.). Baden-Baden: Nomos Verlagsgesellschaft.
Pleve, I. R (2000). Nemetskie kolonii na Volge vo vtoroĭ polovine XVIII veka. Moskva: Mezhdunarodnyĭ soiuz nemetskoĭ kul’tury.
Pleve, I. R (2010). Spiski kolonistov, pribyvshikh v Rossiiu v1766 g.: „Raporty Ivana Kul’berga”. Saratov: Saratovskiĭ gosudarstvennyĭ tekhnicheskiĭ universitet.
Pleve, I. R. (1999). K voprosu o klassifikatsii grupp nemetskogo naseleniia Rossii (istoricheskiĭ aspekt). In A. German & I. Pleve (Eds.), Nemtsy Rossii v kontekste otechestvennoĭ istorii: obshchie problemy i regional’nye osobennosti: Materialy mezhdunarodnoĭ nauchnoĭ
konferentsii (Moskva, 17–20 sientiabria 1998 g.) (pp. 203–208). Moskva: Gotika.
Reis, V. (2013). „da kommt da so quer rein”: Sprachgebrauch und Spracheinstellungen Russlanddeustcher in Deutschland. New York, München, Berlin: Waxmann.
Rieger, J. (1995). W sprawie genezy i ewolucji polszczyzny w Wielkim Księstwie Litewskim. In J. Rieger (Ed.), Studia nad polszczyzną kresową (Vol. 8, pp. 31–38). Warszawa: Semper.
Rieger, J., Masojć, I., & Rutkowska, K. (2006). Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie. Warszawa: DIG.
Russkikh, E. V. (1996). TSentral’nye russkie uchilishcha v nemetskikh koloniiakh na Volge: S momenta sozdaniia do kontsa XIX v. In Rossiĭskie nemtsy: Problemy istorii, iazyka i sovremennogo polozheniia. Materialy mezhdunarodnoĭ nauchnoĭ konferentsii. Anapa, 20–25 sientiabria 1995 g. (pp. 299–304). Anapa: Gotika.
Savchenko, I. A., & Dubinin, S. I. (1994). Rossiĭskie nemtsy v Samarskom krae: Istoriko‑kraevedcheskie ocherki. Samara: Izdatel’stvo «Samarskiĭ universitet».
Sawaniewska-Mochowa, Z. (1990). Poradnik Jana Karłowicza jako źródło poznania potocznej polszczyzny północnokresowej: Słownictwo. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Sawaniewska-Mochowa, Z. (2002). Ze studiów nad socjolektem drobnej szlachty kowieńskiej XIX wieku: Na podstawie słowników przekładowych Antoniego Juszkiewicza. Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej.
Starkova, O. (1999). Ekaterina II. In V. Karev (Ed.), Nemtsy Rossii: Ėntsiklopediia (Vol. 1, pp. 758–759). Moskva: ĖRN.
Stricker, G. (1997a). Fragen an die Geschichte der Deutschen in Russland. In G. Stricker (Ed.), Deutsche Geschichte im Osten Europa: Russland (pp. 13–20). Berlin: Siedler Verlag.
Stricker, G. (1997b). Rußlanddeutsches Bildungswesen – Von den Anfängen bis 1941. In G. Stricker (Ed.), Deutsche Geschichte im Osten Europa: Russland (pp. 419–481). Berlin: Siedler Verlag.
Turska, H. (1995). O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie. Vilnius: Mintis.
Veĭlert, A. A. (1979). Russkoe slovo v nemetskoĭ dialektnoĭ rechi. Voprosy iazykoznania, (3), 82–94.
Wasilewski, L. (1917). Kresy Wschodnie. Warszawa, Kraków: Towarzystwo Wydawnicze.
Wielhorski, W. (1928). Litwa etnograficzna. Przyroda jako podstawa gospodarcza. Rozwój struktur narodowościowych. Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego Biura Informacyjnego.
Wielhorski, W. (1947). Polska a Litwa: Stosunki wzajemne w biegu dziejów. Londyn: Polish Research Centre.
Wisner, H. (1991). Litwa i Litwini: Szkice z dziejów państwa i narodu. Olsztyn: Spręcograf.
Zhirmunskiĭ, V. M. (1933). Itogi i zadachi dialektologicheskogo i ėtnograficheskogo izucheniia nemetskikh poseleniĭ SSSR. Sovetskaia ėtnografiia, 2, 84–112.
Zielińska, A. (2002). Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej: Studium socjolingwistyczne. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2015 Jolanta Mędelska
Praca jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported License.
